Bir bakışta
- Karbonun bağlı olduğu atom sayısı 4 ise sp³, 3 ise sp², 2 ise sp.
- Tekli bağ 1 σ; ikili bağ 1 σ + 1 π; üçlü bağ 1 σ + 2 π.
- Elmas sp³ yapılı ve yalıtkan, grafit sp² yapılı ve iletkendir.
- Ortaklanmamış çift geometriyi değiştirir: NH₃ üçgen piramit, H₂O kırık doğrusal.
- CO, CO₂ ve karbonatlar karbon içerse de anorganik sayılır.
Konu nedir?
Kurşun kaleminin ucundaki grafit ile pırlanta aynı elementten, karbondan yapılmıştır. Biri kâğıtta iz bırakacak kadar yumuşak, öteki bilinen en sert doğal maddelerden biridir; farkı karbon atomlarının birbirine nasıl bağlandığı belirler. Karbon dört değerlik elektronuyla dört bağ yapar; uzun zincirler, halkalar ve tekli, ikili, üçlü bağlar kurabilir. Organik kimyanın girişi olan bu bölümde hibritleşmeyi, sigma ve pi bağlarını, karbonun allotroplarını ve moleküllerin üç boyutlu şeklini öğrenirsin.
Bilmen gerekenler
- Hibritleşme: Karbon, bağ yaparken orbitallerini karıştırarak eş enerjili hibrit orbitaller oluşturur. Bağ yaptığı atom sayısı 4 ise sp³, 3 ise sp², 2 ise sp hibritleşmesi yapmıştır.
- sp³: Dört tekli bağ; düzgün dörtyüzlü geometri, bağ açısı yaklaşık 109,5° (CH₄).
- sp²: Bir ikili bağ; düzlem üçgen geometri, bağ açısı yaklaşık 120° (C₂H₄).
- sp: Bir üçlü bağ ya da iki ikili bağ; doğrusal geometri, 180° (C₂H₂, CO₂).
- Sigma ve pi bağları: Tekli bağ 1 σ; ikili bağ 1 σ + 1 π; üçlü bağ 1 σ + 2 π bağından oluşur. İki atom arasındaki ilk bağ her zaman σ'dır.
- Karbon allotropları: Elmasta her karbon sp³ ile dört karbona bağlıdır; çok serttir ve elektrik iletmez. Grafitte karbonlar sp² ile katmanlar oluşturur; katmanlar kolay kayar, elektriği iletir. Grafen tek bir grafit katmanıdır. Fullerenler (C₆₀ gibi) küre, karbon nanotüpler silindir şeklindedir. Kömür ve is amorf karbon içerir.
- Lewis formülleri: Değerlik elektronları nokta ile gösterilir; atomlar genellikle sekize tamamlanır (H ikiye). Merkez atomdaki bağ yapan ve ortaklanmamış elektron çiftleri sayılarak geometri bulunur.
- Molekül geometrisi (VSEPR): İki bağ çifti doğrusal (CO₂), üç bağ çifti düzlem üçgen (BF₃), dört bağ çifti düzgün dörtyüzlü (CH₄), üç bağ çifti ve bir ortaklanmamış çift üçgen piramit (NH₃), iki bağ çifti ve iki ortaklanmamış çift kırık doğrusaldır (H₂O).
- Polarlık ve geometri: Simetrik geometrili moleküller polar bağ içerse de apolar olabilir; ortaklanmamış çift içeren NH₃ ve H₂O polardır.
- Organik ve anorganik: CO, CO₂ ve karbonatlar karbon içermelerine rağmen anorganik kabul edilir.
Sık yapılan hatalar
- İkili bağı iki σ bağı saymak.
- NH₃'ün geometrisini düzlem üçgen sanmak; ortaklanmamış çift onu piramit yapar.
- Elmasın grafit gibi elektrik ilettiğini düşünmek.
- Hibritleşmeyi bağlı atom sayısı yerine bağ sayısıyla bulmaya çalışmak; ikili ya da üçlü bağ tek bir atoma bağlanma sayılır.
En sık karıştırılan nokta: CO₂ polar bağlar içerdiği hâlde neden apolardır? Molekül doğrusaldır; iki C=O bağının kutupları zıt yönlere bakar ve birbirini dengeler.
Nasıl çalışmalı?
Kapalı formülle verilen bir molekülü görünce önce açık formülünü çiz ve hidrojenleri de tek tek göster. Her karbonun üstüne kaç atoma bağlı olduğunu yaz; hibritleşme ve σ-π sayısı bu çizimden doğrudan okunur. Geometri için merkez atomdaki bağ yapan ve ortaklanmamış çiftleri ayrı ayrı say. NH₃ ile BF₃'ü yan yana çizmek, tek bir ortaklanmamış çiftin şekli nasıl değiştirdiğini en hızlı gösteren alıştırmadır.
Karbonun hibritleşme türleri
| Hibritleşme | Bağlı atom sayısı | Geometri ve açı | Örnek |
|---|---|---|---|
| sp³ | 4 | Düzgün dörtyüzlü, ~109,5° | CH₄ |
| sp² | 3 | Düzlem üçgen, ~120° | C₂H₄ |
| sp | 2 | Doğrusal, 180° | C₂H₂ |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
CH₂=CH–C≡CH molekülünde toplam kaç sigma (σ) ve kaç pi (π) bağı vardır?
Cevap A. Önce hidrojenleri say: ilk karbonda 2, ikincide 1, sonuncuda 1 hidrojen var; bu 4 C–H, yani 4 σ eder. Karbonlar arası bağlara geç: C=C bağı 1 σ + 1 π, ortadaki C–C bağı 1 σ, C≡C bağı 1 σ + 2 π. Toplam σ = 4 + 3 = 7, toplam π = 1 + 2 = 3. İlk iki karbon sp², üçlü bağdaki iki karbon sp hibritleşmesi yapmıştır.
Kendini dene
Bir ikili bağ iki sigma bağından oluşur.
Grafit elektriği iletir, elmas iletmez.
NH₃ molekülü BF₃ gibi düzlem üçgen geometridedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Karbon Kimyasına Giriş soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir karbonun hibritleşmesini en hızlı nasıl bulurum?
Karbonun bağlı olduğu atom sayısını say: 4 atom sp³, 3 atom sp², 2 atom sp demektir. İkili ya da üçlü bağlar tek bir atoma bağlanma sayılır.
Karbon Kimyasına Giriş konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.