Bir bakışta
- Kristal katıların belirli bir erime noktası vardır; amorf katılar (cam, plastik) ısıtıldıkça yumuşar.
- Buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır, sıvı miktarına bağlı değildir.
- Buhar basıncı dış basınca eşitlenince kaynama başlar; dış basınç artarsa kaynama noktası yükselir.
- Gaz hesaplarında T = °C + 273 (Kelvin); 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg.
- Erime, buharlaşma, süblimleşme ısı alır; donma, yoğuşma, kırağılaşma ısı verir.
Konu nedir?
Dondurucuya koyduğun sudaki moleküller buz olduktan sonra da aynı H₂O molekülleridir; değişen, birbirlerine ne kadar yakın durdukları ve nasıl hareket ettikleridir. Madde katı, sıvı, gaz ve plazma hâllerinde bulunabilir. Hâller arasındaki fark taneciklerin düzeni, hareketi ve aralarındaki çekimin gücüdür. Konu, hâl değişimlerinde ısının nereye gittiğini, sıvıların neden belirli bir sıcaklıkta kaynadığını ve gazlarla ilgili temel kavramları da kapsar.
Bilmen gerekenler
- Katılar: Tanecikler sıkı dizilmiştir ve yalnız titreşim hareketi yapar; belirli şekil ve hacimleri vardır. Kristal katılarda tanecikler düzenlidir (NaCl, buz, elmas, metaller) ve belirli bir erime noktası vardır. Amorf katılarda düzen yoktur (cam, plastik); belirli bir erime noktaları yoktur, ısıtıldıkça yumuşarlar.
- Kristal türleri: İyonik (NaCl), moleküler (buz, I₂), kovalent ağ örgülü (elmas, grafit, SiO₂) ve metalik kristaller.
- Sıvılar: Belirli hacimleri vardır, bulundukları kabın şeklini alırlar. Viskozite akmaya karşı dirençtir; tanecikler arası çekim arttıkça artar, sıcaklık artınca azalır. Yüzey gerilimi de tanecikler arası çekimle artar.
- Buhar basıncı ve kaynama: Kapalı kapta sıvı ile buharı dengedeyken buharın yaptığı basınca buhar basıncı denir. Buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; sıvı miktarına bağlı değildir. Sıvının buhar basıncı dış basınca eşit olduğunda kaynama başlar. Dış basınç artarsa kaynama noktası yükselir; düdüklü tencere bu ilkeyle çalışır.
- Gazlara giriş: Gaz tanecikleri arasında büyük boşluklar vardır; gazlar sıkıştırılabilir ve kabın tamamını doldurur. Gazı tanımlayan değişkenler basınç, hacim, sıcaklık ve mol sayısıdır. Hesaplarda sıcaklık Kelvin cinsinden kullanılır: T = °C + 273. 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg.
- Plazma: Çok yüksek sıcaklıkta atomların elektron kaybederek iyonlaştığı hâldir; elektriği iletir. Güneş ve yıldızlar, şimşek ve floresan lambanın içi plazmaya örnektir.
- Hâl değişimleri: Erime, buharlaşma ve süblimleşme ısı alır (endotermik). Donma, yoğuşma ve kırağılaşma ısı verir (ekzotermik). Saf maddede hâl değişimi sürerken sıcaklık sabit kalır.
Sık yapılan hatalar
Öğrencilerin en çok takıldığı yer: buhar basıncı sıvı miktarına bağlı mı? Bağlı değildir. Aynı sıcaklıkta bir damla su ile bir kova suyun buhar basıncı aynıdır; onu yalnız sıvının cinsi ve sıcaklık belirler.
- Buharlaşma ile kaynamayı aynı saymak. Buharlaşma her sıcaklıkta ve yalnız yüzeyde olur; kaynama, buhar basıncı dış basınca eşitlenince sıvının her yerinde başlar.
- Gaz hesaplarında sıcaklığı santigrat derece olarak kullanmak. 27 °C formüle 300 K olarak girer.
- Yoğuşmanın ısı aldığını düşünmek. Yoğuşma, donma ve kırağılaşma çevreye ısı verir.
Nasıl çalışmalı?
Kâğıda bir üçgen çiz, köşelerine katı, sıvı ve gaz yaz. Köşeler arasındaki altı oku hâl değişimlerinin adlarıyla doldur ve her okun üstüne "ısı alır" ya da "ısı verir" yaz. Isıtma eğrisi sorusunda grafiğin yatay kısımlarını bul: ısı verildiği hâlde sıcaklık sabit kalıyorsa orada hâl değişimi oluyordur. Buhar basıncı sorularında önce sıvının cinsi ya da sıcaklık değişiyor mu ona bak. Kabın büyüklüğü ya da sıvı miktarı soruya çoğu zaman dikkat dağıtmak için konur.
Hâl değişimleri ve ısı alışverişi
| Hâl değişimi | Geçiş | Isı |
|---|---|---|
| Erime | Katı → sıvı | Alır |
| Donma | Sıvı → katı | Verir |
| Buharlaşma | Sıvı → gaz | Alır |
| Yoğuşma | Gaz → sıvı | Verir |
| Süblimleşme | Katı → gaz | Alır |
| Kırağılaşma | Gaz → katı | Verir |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşirken çevreye ısı verilir?
Cevap D. Isı alışverişini tanecikler üzerinden düşün. Erime, kaynama ve süblimleşmede tanecikler birbirinden uzaklaşır; bunun için çekimi yenmek gerekir ve ısı alınır. Kolonyanın buharlaşması da ısı alır, elinde hissettiğin serinlik bundandır. Yoğuşmada ise gaz tanecikleri yaklaşıp sıvıya dönüşür ve çevreye ısı verilir. Cevap su buharının yoğuşması.
Kendini dene
Aynı sıcaklıkta kaptaki su miktarı artırılırsa suyun buhar basıncı artar.
Düdüklü tencerede su 100 °C'nin üzerinde kaynar.
Cam, belirli bir erime noktası olan kristal bir katıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Maddenin Halleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Dağın tepesinde su neden daha düşük sıcaklıkta kaynar?
Yükseklik arttıkça dış basınç azalır. Suyun buhar basıncı bu daha düşük dış basınca daha düşük bir sıcaklıkta eşitlenir, bu yüzden su 100 °C'nin altında kaynar.
Maddenin Halleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.