Bir bakışta
- Homojen karışım (çözelti) her yerinde aynı özelliği gösterir: tuzlu su, hava, alaşımlar.
- Süspansiyon katı-sıvı, emülsiyon çözünmeyen sıvı-sıvı, aerosol gaz içinde sıvı ya da katı karışımıdır.
- Kütlece yüzde = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi · 100.
- ppm = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi · 10⁶; çok seyreltik çözeltilerde kullanılır.
- Su eklemek ya da buharlaştırmak çözünen kütlesini değiştirmez.
Konu nedir?
Çaya şeker attığında şeker kaybolmaz; tadı hâlâ oradadır ve suyu buharlaştırırsan geri alırsın. Karışım, iki ya da daha fazla maddenin kimyasal özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesidir. Bileşikten farkı da burada: karışımda bileşim oranı sabit değildir ve bileşenler fiziksel yöntemlerle ayrılabilir. Konu karışım türlerini, derişim hesaplarını ve ayırma yöntemlerini kapsar. Hesap sorularının hepsi tek bir oranın üzerine kuruludur: çözünen kütlesi bölü çözelti kütlesi.
Bilmen gerekenler
- Homojen karışımlar (çözeltiler): Her yerinde aynı özelliği gösterir: tuzlu su, şekerli su, hava ve alaşımlar (pirinç: bakır ve çinko, bronz: bakır ve kalay). Çözeltide miktarı çok olan genellikle çözücü, az olan çözünendir.
- Heterojen karışımlar: Katı-sıvı karışımlarına süspansiyon (tebeşir tozu ve su), birbiri içinde çözünmeyen sıvıların karışımına emülsiyon (zeytinyağı ve su), gaz içinde dağılmış sıvı ya da katı taneciklere aerosol (sis, duman) denir.
- Doygunluk: Belirli sıcaklıkta çözebileceği en fazla maddeyi çözmüş çözelti doymuş, daha azını çözmüş olan doymamış çözeltidir. Çözünen miktarı az ise seyreltik, çok ise derişik denir.
- Kütlece yüzde: % = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi · 100. Çözelti kütlesi = çözünen + çözücü.
- ppm: Çok seyreltik çözeltilerde kullanılır: ppm = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi · 10⁶. 1 kg suda 1 mg çözünen yaklaşık 1 ppm'dir.
- Seyreltme ve karıştırma: Su eklendiğinde ya da buharlaştırıldığında çözünen kütlesi değişmez. Aynı maddenin iki çözeltisi karıştırılınca çözünen kütleleri ve çözelti kütleleri ayrı ayrı toplanır.
- Ayırma yöntemleri: Tanecik boyutu farkı ile süzme ve eleme; yoğunluk farkı ile ayırma hunisi ve yüzdürme; kaynama noktası farkı ile basit ve ayrımsal damıtma; çözünürlük farkı ile kristallendirme ve özütleme; manyetik özellik farkı ile mıknatısla ayırma.
Sık yapılan hatalar
En sık karıştırılan nokta: yüzde hesabında paydaya çözücüyü yazmak. Payda çözeltinin toplam kütlesidir: 20 g tuz 80 g suda çözünürse derişim 20 / 100, yani %20 olur.
- Çözünen eklendiğinde çözelti kütlesini güncellemeyi unutmak. Eklediğin şeker hem paya hem paydaya girer.
- Alaşımları bileşik sanmak. Pirinç ve bronz metallerin homojen karışımıdır; bileşim oranları değişebilir.
- Damıtmada kaynama noktası yüksek olan maddenin önce ayrıldığını düşünmek. Önce kaynama noktası düşük olan buharlaşır ve toplanır.
Nasıl çalışmalı?
Derişim sorularını iki sütunla çöz: çözünen kütlesi ve çözelti kütlesi. Her işlemde bu iki sütunu güncelle. Su eklersen yalnız çözelti sütunu artar, su buharlaştırırsan yalnız çözelti sütunu azalır, çözünen eklersen ikisi birden artar. Oranı en sonda bir kez hesapla. Ayırma yöntemlerinde her yöntem için "hangi özellik farkını kullanıyor?" diye sor. Kum ile tuzu ayırmak isteyen biri önce çözünürlük farkından yararlanıp karışımı suya atar, sonra süzerek kumu alır, en son suyu buharlaştırarak tuzu geri kazanır.
Karışımları ayırma yöntemleri
| Kullanılan özellik farkı | Yöntem | Örnek |
|---|---|---|
| Tanecik boyutu | Süzme, eleme | Kum ile suyu ayırmak |
| Yoğunluk | Ayırma hunisi, yüzdürme | Zeytinyağı ile suyu ayırmak |
| Kaynama noktası | Basit ve ayrımsal damıtma | Tuzlu sudan saf su elde etmek |
| Çözünürlük | Kristallendirme, özütleme | Çay demleme (özütleme) |
| Manyetik özellik | Mıknatısla ayırma | Demir tozu ile kükürt tozunu ayırmak |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Kütlece %20'lik 200 g şeker çözeltisine 50 g şeker ekleniyor ve eklenen şekerin tamamı çözünüyor. Oluşan çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır?
Cevap B. İki sütunla ilerle. İlk çözeltideki şeker: 200 · 20 / 100 = 40 g. Eklenen 50 g şeker hem çözünen hem çözelti kütlesine girer: çözünen 40 + 50 = 90 g, çözelti 200 + 50 = 250 g. Derişim 90 / 250 · 100 = %36.
Kendini dene
Pirinç alaşımı, bakır ve çinkodan oluşan bir bileşiktir.
Bir çözeltiye su eklendiğinde çözünen kütlesi değişmez.
Alkol-su karışımı damıtılırken önce kaynama noktası yüksek olan bileşen toplanır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Karışımlar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
ppm ne zaman kullanılır?
İçme suyundaki iyonlar ya da havadaki kirleticiler gibi çok küçük miktarlar için kullanılır. Böyle durumlarda yüzde değeri sıfırdan sonra birçok basamak içereceğinden milyonda bir birimi daha okunaklıdır.
Karışımlar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.