Bir bakışta
- Geleneksel Türk tiyatrosu doğaçlamaya dayanır.
- Karagöz gölge oyunu, orta oyunu meydan oyunudur.
- Meddah tek kişilik bir anlatı gösterisidir.
- İlk yerli tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir.
Konu nedir?
Bir perdenin arkasında deriden yapılmış renkli tasvirler, açık bir alanda seyircilerin ortasında oynayan iki oyuncu, bir kahvede elinde mendil ve sopayla hikâye anlatan tek bir kişi... Bunlar geleneksel Türk tiyatrosunun üç biçimidir: Karagöz, orta oyunu ve meddah. Tanzimat'la birlikte bunlara yazılı metne dayanan Batılı tiyatro eklenir; Cumhuriyet döneminde tiyatro kurumsallaşır ve güçlü oyun yazarları yetişir.
Bilmen gerekenler
- Geleneksel Türk tiyatrosu: Yazılı bir metne bağlı kalmadan, doğaçlamaya dayanan seyirlik oyunlardır. Dekor ve kostüm sınırlıdır, oyunlar güldürü ağırlıklıdır.
- Karagöz: Deriden yapılmış renkli tasvirlerin bir perdeye yansıtılmasıyla oynanan gölge oyunudur. Başlıca kişileri halkı temsil eden Karagöz ile okumuş kesimi temsil eden Hacivat'tır. Oyun giriş (mukaddime), söyleşme (muhavere), asıl oyun (fasıl) ve bitiş bölümlerinden oluşur.
- Orta oyunu: Seyircilerin çevrelediği açık bir alanda oynanır; başlıca kişileri Kavuklu ve Pişekâr'dır.
- Meddah: Tek bir anlatıcının, elinde mendil ve sopayla hikâye anlatıp farklı kişilerin taklidini yaptığı gösteridir.
- Köy seyirlik oyunları: Köylerde düğün, bayram gibi özel günlerde oynanan, doğaçlamaya dayalı oyunlardır.
- Batılı anlamda Türk tiyatrosu: Şinasi'nin Şair Evlenmesi ilk yerli tiyatro eseridir. Namık Kemal, Vatan yahut Silistre ile tiyatroyu toplumu bilinçlendirmenin aracı olarak kullanmıştır. Ahmet Vefik Paşa, Molière'den yaptığı uyarlamalarla tanınır. Abdülhak Hamit'in oyunları ise daha çok okunmak için yazılmıştır.
- Cumhuriyet dönemi oyun yazarları: Musahipzade Celal (İstanbul Efendisi), Necip Fazıl Kısakürek (Bir Adam Yaratmak), Haldun Taner (Keşanlı Ali Destanı), Turgut Özakman (Ocak), Güngör Dilmen (Kurban) ve Orhan Asena (Hürrem Sultan).
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok Karagöz ile orta oyununun kişileri karışır. Karagöz ve Hacivat perde arkasındaki gölge oyunundadır; Kavuklu ve Pişekâr ise orta oyununda, gerçek oyuncular olarak seyircinin karşısına çıkar.
- Geleneksel tiyatronun yazılı metinlere dayandığını sanmak; temel özelliği doğaçlamadır.
- Şair Evlenmesi'ni çeviri ya da uyarlama sanmak; o ilk yerli tiyatro eseridir.
Nasıl çalışmalı?
Geleneksel oyunları üç soruyla karşılaştır: nerede oynanır, kim oynar, kişileri kimlerdir? Bu üç sorunun cevabını bilen öğrenci geleneksel tiyatro sorularının çoğunu çözer. Batılı tiyatroda her yazar için bir eser belirle ve Tanzimat ile Cumhuriyet dönemlerini ayrı listelerde tut. Fırsatın olursa bir oyun izle ya da kısa bir oyun metni oku; sahne açıklamalarını ve diyalog düzenini bir kez görmek tür özelliklerini somutlaştırır.
Geleneksel Türk tiyatrosu
| Oyun | Nerede, nasıl oynanır? | Başlıca kişiler |
|---|---|---|
| Karagöz | Perdeye yansıtılan deri tasvirlerle, gölge oyunu olarak | Karagöz ve Hacivat |
| Orta oyunu | Seyircilerin çevrelediği açık alanda, gerçek oyuncularla | Kavuklu ve Pişekâr |
| Meddah | Tek anlatıcı, elinde mendil ve sopayla | Meddahın taklit ettiği kişiler |
| Köy seyirlik oyunları | Düğün, bayram gibi özel günlerde, köylerde | Köy halkından oyuncular |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Geleneksel Türk tiyatrosuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Cevap B. Geleneksel Türk tiyatrosunun temel özelliği doğaçlamadır; oyunlar ayrıntılı bir yazılı metne bağlı kalınmadan oynanır. Bu yüzden B yanlış; öbür seçeneklerdeki bilgiler doğru.
Kendini dene
Orta oyununun başlıca kişileri Karagöz ve Hacivat'tır.
Keşanlı Ali Destanı, Haldun Taner'in oyunudur.
Bir Adam Yaratmak, Necip Fazıl Kısakürek'in oyunudur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Tiyatro soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Karagöz ile orta oyunu arasındaki temel fark nedir?
Karagöz, tasvirlerin perdeye yansıtılmasıyla oynanan bir gölge oyunudur. Orta oyunu ise gerçek oyuncularla, seyircilerin çevrelediği açık bir alanda oynanır. İkisi de doğaçlamaya dayanır ve benzer bölümlerden oluşur.
Tiyatro konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.