Bir bakışta
- Teşbihte iki temel öge, benzeyen ve benzetilen bulunur.
- İstiare, temel ögelerden yalnız biriyle yapılan benzetmedir.
- Mecaz-ı mürselde benzetme amacı yoktur.
- İntakın bulunduğu yerde teşhis de vardır.
- Hüsn-i talilde bir olay hayalî ve güzel bir nedene bağlanır.
Konu nedir?
"Gözlerin göl gibi." dediğinde bir benzetme yaparsın. "Göller bana baktı." dediğinde gözleri hiç anmadan aynı benzetmeyi sürdürürsün. Söz sanatları, şairin ve yazarın anlatımı etkileyici kılmak için başvurduğu bu tür söyleyiş yollarıdır. Divan şiirinden modern şiire her dönemin metninde karşına çıkar. Sorular genellikle bir dizede hangi sanatın bulunduğunu ya da bulunmadığını sorar.
Bilmen gerekenler
- Teşbih (benzetme): Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanın güçlüye benzetilmesidir. Ögeleri benzeyen, benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatıdır: "Gözlerin göl gibi durgun." Yalnız benzeyen ve benzetilenle yapılan teşbihe teşbih-i beliğ denir: "Gözlerin göl."
- İstiare (eğretileme): Teşbihin iki temel ögesinden yalnız biriyle yapılan benzetmedir. Yalnız benzetilen varsa açık istiare ("Aslanlar cepheye koştu." cümlesinde askerler kastedilir), yalnız benzeyen varsa kapalı istiaredir ("Zaman kanatlandı, uçtu.").
- Mecaz-ı mürsel (ad aktarması): Bir sözcüğün benzetme amacı olmadan, parça-bütün, iç-dış, yer-insan gibi ilgilerle başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır: "Bütün sınıf güldü.", "Sobayı yaktık."
- Teşhis ve intak: İnsana ait özelliklerin insan dışı varlıklara verilmesi teşhis (kişileştirme), onların konuşturulması intaktır (konuşturma). İntakın bulunduğu yerde teşhis de vardır.
- Kinaye: Sözün hem gerçek hem mecaz anlamının düşünülebildiği, ama mecaz anlamın kastedildiği söyleyiştir: "Kapısı herkese açıktır."
- Tariz: Söylenenin tersini kastederek dolaylı yoldan iğnelemedir.
- Tevriye: Birden çok anlamı olan bir sözcüğü, yakın anlamını sezdirip uzak anlamını kastederek kullanmaktır.
- Tecahül-i arif: Bilinen bir şeyi bilmezlikten gelmektir.
- Hüsn-i talil: Bir olayı gerçek nedeni dışında, hayalî ve güzel bir nedene bağlamaktır.
- Mübalağa ve tezat: Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermek mübalağa (abartma), karşıt kavramları bir arada kullanmak tezattır (karşıtlık).
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok teşbih-i beliğ istiare sanılır. "Gözlerin göl." söyleyişinde benzetme edatı yok, ama benzeyen (göz) de benzetilen (göl) de orada; iki temel öge varsa teşbihtir. İstiarede bu ikisinden yalnız biri bulunur.
- Mecaz-ı mürseli istiare sanmak; mecaz-ı mürselde benzetme amacı yoktur.
- Hüsn-i talili teşhisle karıştırmak; hüsn-i talilde mutlaka bir neden-sonuç ilişkisi kurulur.
- Kinayeyi düz mecazla karıştırmak; kinayede gerçek anlam da akla gelebilir.
Nasıl çalışmalı?
Her sanat için bir kart yap: ön yüzde adı, arka yüzde tanımı ve senin yazdığın bir örnek. Kendi örneğini yazmak, hazır örnek ezberlemekten daha çabuk öğretir; "Bulutlar bütün gece ağladı" gibi bir dize kurarken teşhisi zaten düşünmüş olursun. Soru çözerken dizeyi sırayla tara: önce benzetme var mı (teşbih, istiare), sonra insana ait bir özellik ya da konuşma var mı (teşhis, intak), sonra bir neden gösteriliyor mu (hüsn-i talil), en son karşıtlık ve abartı. Birbirine benzeyen çiftleri (teşbih-istiare, teşhis-intak, kinaye-tariz) kartlarda yan yana tut.
Sık karışan sanatlar
| Sanat | Tanımı | Örnek |
|---|---|---|
| Teşbih | Benzeyen ve benzetilenle yapılan benzetme | Gözlerin göl gibi durgun. |
| Açık istiare | Yalnız benzetilenle yapılan benzetme | Aslanlar cepheye koştu. (askerler) |
| Kapalı istiare | Yalnız benzeyenle yapılan benzetme | Zaman kanatlandı, uçtu. |
| Mecaz-ı mürsel | Benzetme amacı olmadan ad aktarma | Bütün sınıf güldü. |
| Teşhis | İnsan dışı varlığa insan özelliği verme | Yorgun sokaklar uykuya daldı. |
| İntak | İnsan dışı varlığı konuşturma | Çınar bana "Gölgemde dinlen." dedi. |
| Hüsn-i talil | Bir olayı hayalî, güzel bir nedene bağlama | Sen gittin diye güneş bugün doğmaya utandı. |
| Tezat | Karşıt kavramları bir arada kullanma | Gece de gündüz de aklımdasın. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde hüsn-i talil sanatı vardır?
Cevap A. Gülün kırmızı olması doğal bir durum; şair bunu gülün, sevgilinin gülüşünden utanıp kızarmasına bağlıyor. Gerçek dışı ama güzel bir neden gösterildiği için hüsn-i talil var. B'de teşbih, C'de mübalağa, D'de tezat, E'de intak bulunuyor.
Kendini dene
"Bütün mahalle düğüne geldi." cümlesinde mecaz-ı mürsel vardır.
"Aslan gibi asker" söyleyişinde istiare vardır.
Kinayede sözün gerçek anlamı da akla gelebilir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Söz Sanatları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Teşhis ile intak aynı dizede bulunabilir mi?
Evet. İnsan dışı bir varlık konuşturulduğunda (intak) ona insana ait bir özellik de verilmiş olur; bu yüzden intakın bulunduğu her dizede teşhis de vardır. Tersi geçerli değildir: her teşhiste intak bulunmaz.
Söz Sanatları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.