Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Türk Dili ve Edebiyatı · konu anlatımı

Öğretici Metinler

Makale, deneme, fıkra, eleştiri, anı, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi, mektup, günlük, söyleşi ve haber: türleri amaç ve zamanla ayırmak.

Bir bakışta

  • Makale kanıtlar ve nesneldir; deneme kişisel ve samimidir.
  • Fıkra, güncel bir konuyu işleyen köşe yazısıdır.
  • Günlük tarih taşır; olaylar yaşandığı gün yazılır.
  • Anı, yaşananların üzerinden zaman geçtikten sonra yazılır.

Konu nedir?

Gazetenin köşesinde güncel bir konuya takılan bir yazar, defterine o günün tarihini atıp yaşadıklarını yazan bir genç, yıllar sonra çocukluğunu anlatan bir şair... Üçü de öğretici metin yazıyor, ama üç ayrı türde: fıkra, günlük, anı. Öğretici metinler okuru bilgilendirmeyi, bir düşünceyi açıklamayı ya da bir deneyimi aktarmayı amaçlar; gerçek hayata dayanır ve dilin göndergesel işlevi ağır basar. Sorular çoğunlukla bir parçanın hangi türe ait olduğunu sorar.

Bilmen gerekenler

  • Makale: Bir düşünceyi ya da tezi kanıtlarla savunan, nesnel bir dille yazılan yazıdır. Türk edebiyatında ilk makale, Şinasi'nin Tercüman-ı Ahval gazetesinin ilk sayısında yayımlanan mukaddime yazısı kabul edilir.
  • Deneme: Yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini, kanıtlama kaygısı taşımadan ve kendisiyle konuşur gibi samimi bir dille anlattığı yazıdır. Türün Batı'daki öncüsü Montaigne'dir; Nurullah Ataç ve Suut Kemal Yetkin bu alanda tanınır.
  • Fıkra (köşe yazısı): Gazete ve dergilerde güncel bir konuyu kısa, akıcı ve kişisel bir yorumla işleyen yazıdır.
  • Eleştiri: Bir sanat eserini olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazıdır.
  • Anı (hatıra): Yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları, üzerinden zaman geçtikten sonra anlattığı yazıdır.
  • Gezi yazısı: Gezilip görülen yerlerin, gözlem ve izlenimlere dayanarak anlatılmasıdır. Evliya Çelebi, Seyahatname adlı eseriyle bu türün önemli bir örneğini vermiştir.
  • Biyografi ve otobiyografi: Biyografi bir başkasının, otobiyografi yazarın kendi hayatını anlatır.
  • Mektup ve günlük: Mektup bir kişiye ya da kuruma yazılan, özel ya da resmî nitelikte bir yazıdır. Günlük, yazarın yaşadıklarını tarih atarak, çoğunlukla kendisi için kaydettiği yazıdır.
  • Söyleşi ve haber: Okurla karşılıklı konuşuyormuş gibi içten bir dille yazılan yazılara (sohbet) da, bir kişiyle yapılan görüşmeyi aktaran yazılara (mülakat) da söyleşi denir; soruda hangisinin kastedildiğini bağlamdan çıkar. Haber ise bir olayı "ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin, kim" sorularına cevap verecek biçimde nesnel olarak aktarır.

Sık yapılan hatalar

Sınıfta en çok anı ile günlük karışır. İkisi de yaşananları anlatır; farkı zamandadır. Günlük, olaylar yaşandığı gün yazılır ve tarih taşır; anı ise aradan zaman geçtikten sonra yazılır.

  • Makale ile denemeyi karıştırmak: makale kanıtlar ve nesneldir, deneme kişisel ve samimidir.
  • Öğretici metin olan fıkrayı (köşe yazısı) Nasreddin Hoca fıkraları gibi kısa, güldürücü anlatılarla karıştırmak.

Nasıl çalışmalı?

Her tür için iki soru sor. Amacı ne: kanıtlamak mı, paylaşmak mı, aktarmak mı? Zamanla ilişkisi ne: güncel mi, geçmişte mi, o gün mü? Bu iki sorunun cevabı türlerin çoğunu birbirinden ayırır. Bir hafta boyunca gazeteden bir köşe yazısı, bir dergiden bir deneme ve bir kitaptan bir anı parçası seç; her birinin kenarına bu iki sorunun cevabını yaz.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Bu türde yazar, bir konudaki kişisel görüşlerini kesin yargılara varmadan ve kanıtlama kaygısı taşımadan, adeta kendisiyle konuşur gibi samimi bir dille anlatır. Amacı okuru bir düşünceye inandırmak değil, düşüncelerini onunla paylaşmaktır. Bu parçada özellikleri anlatılan tür aşağıdakilerden hangisidir?

Kendini dene

Biyografi, yazarın kendi hayatını anlattığı yazıdır.

Haber, bir olayı nesnel biçimde aktarır.

Deneme türünün Batı'daki öncüsü Montaigne'dir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Öğretici Metinler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Fıkra ile deneme nasıl ayrılır?

İkisi de kişisel ve samimi bir dille yazılır. Fıkra, gazete ya da dergide yayımlanan ve güncel bir konuya odaklanan kısa bir köşe yazısıdır. Deneme ise güncellikten bağımsız, daha kalıcı bir konuyu yazarın iç dünyasından süzerek anlatır.

Öğretici Metinler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.