Bir bakışta
- Divan şiirinde nazım birimi beyit, halk şiirinde dörtlüktür.
- Hece ölçüsü hece sayısına, aruz hecelerin açıklık-kapalılığına dayanır.
- Yarım uyakta bir, tam uyakta iki, zengin uyakta üç ya da daha fazla ses benzerliği vardır.
- Redif, dize sonlarında aynı görevde tekrarlanan ek ya da sözcüklerdir.
- Uyak düzenleri: düz, çapraz, sarma ve mani tipi.
Konu nedir?
Bir dörtlüğü eline aldığında soracağın sorular hep aynıdır: dizeler nasıl gruplanmış, kaç heceli, sonları nasıl uyaklanmış, şiir neyi anlatıyor? Şiir bilgisi, bu soruların cevaplarına verilen adlardır: nazım birimi, ölçü, uyak, redif, tema, imge. Divan, halk ve modern şiir sorularının neredeyse tamamı bu kavramları bildiğini varsayar.
Bilmen gerekenler
- Nazım birimi: Şiiri oluşturan dize gruplarıdır. Divan şiirinde temel birim beyit (iki dize), halk şiirinde dörtlüktür; bent ve dize de nazım birimi olabilir.
- Nazım biçimi: Nazım birimi, uyak düzeni ve dize sayısıyla belirlenen kalıptır: gazel, kaside, rubai (divan); koşma, semai, mani (halk); sone, terzarima (Batı).
- Hece ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. Dizeler duraklarla bölünür: 7'li ölçü 4+3, 8'li ölçü 4+4, 11'li ölçü 6+5 ya da 4+4+3 gibi.
- Aruz ölçüsü: Hecelerin açık (kısa) ve kapalı (uzun) olmasına dayanır; kalıplar "feilâtün, mefâilün" gibi tefilelerle gösterilir. Kısa heceyi uzun okumaya imale, uzun heceyi kısa okumaya zihaf, kapalı bir heceyi bir buçuk hece değerinde okumaya med denir.
- Serbest ölçü: Ölçü ve uyak zorunluluğu olmayan, ritmi söyleyişten gelen şiirdir.
- Uyak (kafiye): Dize sonlarındaki ses benzerliğidir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses benzerliği tam, üç ve daha fazla ses benzerliği zengin uyaktır. Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan uyağa cinaslı uyak denir.
- Redif: Dize sonlarında aynı görev ve anlamda tekrarlanan ek, sözcük ya da sözcük gruplarıdır. Redif varsa uyak, rediften hemen önceki ses benzerliğidir.
- Uyak düzenleri: Düz (aaaa), çapraz (abab), sarma (abba) ve mani tipi (aaxa).
- Tema, imge, ahenk: Tema şiirin ana duygu ya da düşüncesidir (aşk, ölüm, doğa). İmge, şairin zihninde canlanan ve sözcüklerle somutlaştırılan görüntüdür. Ahenk ise ölçü, uyak, redif, ses tekrarları (aliterasyon, asonans) ve ritimle sağlanır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık redif bulunmadan uyağa karar verilir. Dize sonlarında "-larda", "-ım" gibi aynı görevli ekler varsa önce onları ayırman gerekir; uyak, rediften hemen önceki ses benzerliğidir.
- Nazım birimi ile nazım biçimini karıştırmak: beyit birimdir, gazel biçimdir.
- İmgeyi yalnız benzetme sanmak; imge, duyulara seslenen zihinsel bir görüntüdür.
Nasıl çalışmalı?
Kendi yazdığın ya da ders kitabındaki bir dörtlüğü al ve dört işlemi sırayla yap. Heceleri parmakla say ve durakları işaretle. Dize sonlarını sondan başa doğru ek ek ayır, aynı görevdeki ekleri redif olarak kenara al. Rediften önce kalan seslere bakıp uyak türünü belirle. En son uyak şemasını harflerle yaz: abab, aaxa gibi. Bunu her gün tek bir dörtlükle yapmak bile birkaç hafta içinde uyak sorularını hızlandırır. Nazım biçimlerini de birim, ölçü ve uyak düzeniyle tek satırlık kartlara geçir.
Uyak ve redif
| Kavram | Ne demek? | Örnek (dize sonları) |
|---|---|---|
| Yarım uyak | Tek ses benzerliği | dal / yol (l) |
| Tam uyak | İki ses benzerliği | taş / baş (aş) |
| Zengin uyak | Üç ya da daha fazla ses benzerliği | deniz / beniz (eniz) |
| Cinaslı uyak | Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle | yüz (sayı) / yüz (surat) |
| Redif | Aynı görevde tekrarlanan ek ya da sözcük | gözlerim / sözlerim (-lerim) |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Gün batarken sararan dallarda Bir hüzün var bu yorgun yollarda Bu dizelerdeki uyak ve redif aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevap D. Dize sonlarındaki "-lar" (çoğul) ve "-da" (bulunma) ekleri aynı görevde, bu yüzden "-larda" redif. Rediften önce "dal" ve "yol" kalıyor; ortak olan yalnız "l" sesi. Tek ses benzerliği yarım uyaktır.
Kendini dene
Aruzda kısa heceyi uzun okumaya imale denir.
Gazel bir nazım birimidir.
abab biçiminde uyaklanan dörtlükte çapraz uyak vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Şiir Bilgisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Uyak ile redifi bulurken hangi sırayı izlemeliyim?
Dize sonundan geriye doğru git ve aynı görevdeki ekleri, sözcükleri ayır; bunlar rediftir. Rediften sonra kalan kısımda ses benzerliği varsa uyaktır; kaç sesin benzediğine bakarak türünü belirlersin.
Şiir Bilgisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.