Bir bakışta
- Sagu yuğ törenlerinde, koşuk sığır törenlerinde söylenir.
- Sav, atasözünün eski adıdır.
- Kutadgu Bilig ilk siyasetname sayılır; aruzla ve mesnevi biçiminde yazılmıştır.
- Divanü Lügati't-Türk, Araplara Türkçe öğretmek için Arapça yazılmış bir sözlüktür.
- Divan-ı Hikmet hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Konu nedir?
Türk edebiyatının en eski ürünleri yazıya geçmeden önce törenlerde, kopuz eşliğinde söylenmiştir. Yazının devreye girmesiyle Göktürk yazıtları ve Uygur metinleri ortaya çıkar. Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra ise iki dünyanın izlerini birlikte taşıyan geçiş dönemi eserleri yazılır. Sorular çoğunlukla eser–yazar–özellik eşleştirmesi biçiminde gelir; her eserin ayırt edici bir bilgisini bilmek bu yüzden çok iş görür.
Bilmen gerekenler
- Sözlü dönem: Ürünler sığır (av törenleri), şölen ve yuğ (ölü törenleri) gibi törenlerde ozan, kam ya da baksı adı verilen kişilerce kopuz eşliğinde söylenmiştir. Şiirlerde hece ölçüsü, dörtlük nazım birimi ve çoğunlukla yarım uyak kullanılmıştır.
- Sagu: Ölen kişinin ardından duyulan acıyı ve onun iyiliklerini anlatan şiirlerdir; yuğ törenlerinde söylenir. Alp Er Tunga Sagusu bilinen örneğidir.
- Koşuk: Doğa, aşk ve kahramanlık konularını işleyen lirik şiirlerdir; sığır törenlerinde söylenir.
- Sav: Atasözünün eski adıdır; kısa ve öğretici sözlerdir.
- Destan: Bir milletin hayatını derinden etkileyen olayların olağanüstü kahramanlar etrafında anlatıldığı uzun anlatılardır: Alp Er Tunga, Oğuz Kağan, Türeyiş ve Ergenekon destanları.
- Göktürk (Orhun) Yazıtları: Türk dilinin bilinen en önemli eski yazılı belgelerindendir. Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazmış, Tonyukuk adına dikilen yazıtı ise Tonyukuk kendisi yazdırmıştır. Yazıtlar söylev (hitabet) özelliği taşır.
- Uygur metinleri: Maniheizm ve Budizm etkisinde yazılmış dinî metinlerdir; Altun Yaruk bu metinlerin tanınmış bir örneğidir.
- Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip'in eseridir. Türk edebiyatının ilk siyasetnamesi sayılır; aruz ölçüsüyle ve mesnevi biçiminde yazılmış didaktik bir eserdir.
- Divanü Lügati't-Türk: Kaşgarlı Mahmud'un, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Arapça yazdığı sözlüktür. Sözlü dönem ürünlerinden (sagu, koşuk, sav) örnekler içerir.
- Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet: Atabetü'l-Hakayık, Edip Ahmet Yükneki'nin ahlak öğütleri veren didaktik eseridir. Divan-ı Hikmet, Hoca Ahmet Yesevi'nin tasavvufi hikmetlerinden oluşur ve hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok sagu ile koşuğun törenleri karışır. Kısa bir yol: sagu acıdır, ölümün ardından gelir, yuğ töreninde söylenir; koşuk doğa, aşk ve kahramanlıktır, sığır (av) töreninde söylenir.
- Divanü Lügati't-Türk'ü Türkçe yazılmış sanmak. Araplara Türkçe öğretmek için yazıldığından dili Arapçadır.
- Geçiş dönemi eserlerinin hepsini aruzlu sanmak. Divan-ı Hikmet hece ölçüsüyle yazılmıştır.
- Yazıtları yazan kişileri karıştırmak: Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazmış, Tonyukuk kendi yazıtını yazdırmıştır.
Nasıl çalışmalı?
Dönemleri bir zaman şeridine yerleştir: sözlü dönem, yazılı dönem, geçiş dönemi. Sonra her eser için tek satırlık bir kart yap: eser, yazar, dil, ölçü, öne çıkan bilgi. Kartın bir yüzüne yalnız eserin adını, öbür yüzüne bilgileri yaz ve kendini iki yönden de sına. Geçiş döneminin dört temel eseri olan Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet'i önce sağlamlaştır; sözlü dönem türleri bunların üzerine kolayca oturur.
Geçiş dönemi eserleri
| Eser | Yazarı | Öne çıkan bilgi |
|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacip | İlk siyasetname; aruzla, mesnevi biçiminde |
| Divanü Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmud | Araplara Türkçe öğretmek için Arapça yazılmış sözlük |
| Atabetü'l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | Ahlak öğütleri veren didaktik eser |
| Divan-ı Hikmet | Hoca Ahmet Yesevi | Tasavvufi hikmetler; hece ölçüsüyle |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi Kutadgu Bilig için söylenemez?
Cevap D. Araplara Türkçe öğretmek için Arapça yazılmış sözlük, Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'üdür. Kutadgu Bilig ise Yusuf Has Hacip'in aruzla ve mesnevi biçiminde yazdığı, ilk siyasetname sayılan didaktik bir eserdir.
Kendini dene
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazmıştır.
Atabetü'l-Hakayık, Hoca Ahmet Yesevi'nin eseridir.
Sözlü dönem şiirlerinde aruz ölçüsü kullanılmıştır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ve Geçiş Dönemi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Geçiş dönemi eserlerini birbirinden nasıl ayırırım?
Her eser için tek bir ayırt edici bilgi seç: Kutadgu Bilig ilk siyasetname, Divanü Lügati't-Türk Arapça yazılmış sözlük, Atabetü'l-Hakayık ahlak öğütleri, Divan-ı Hikmet hece ölçüsüyle yazılmış tasavvufi hikmetler. Soruda bu bilgilerden biri geçtiğinde eser hemen belli olur.
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ve Geçiş Dönemi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.