Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Türk Dili ve Edebiyatı · konu anlatımı

Güzel Sanatlar ve Edebiyat

Edebiyatın güzel sanatlar içindeki yeri, edebî ve öğretici metin ayrımı, dilin işlevleri: bir metnin türüne amacına bakarak karar vermeyi öğreniyoruz.

Bir bakışta

  • Edebiyatın malzemesi dildir.
  • Edebî metin kurmacadır ve çok anlamlılığa açıktır.
  • Öğretici metinde dilin göndergesel işlevi ağır basar.
  • Bir metnin türünü belirleyen asıl ölçüt, metnin amacıdır.

Konu nedir?

Bir roman ile bir gazete haberi aynı olayı anlatabilir; diyelim ki bir kasabayı vuran sel. Haber ne olduğunu, nerede ve ne zaman olduğunu söyler. Roman ise o selin bir ailenin hayatında neleri değiştirdiğini kurgular. İkisi de dili kullanır, ama amaçları farklıdır. Edebiyatın güzel sanatlar içindeki yeri ve metinlerin amaçlarına göre nasıl ayrıldığı bu ünitenin konusudur. AYT'de tür ve metin inceleme sorularının çoğu bu ayrıma dayanır.

Bilmen gerekenler

  • Güzel sanatlar: Estetik bir zevk uyandırmayı amaçlayan sanatlardır. Kullandıkları malzemeye göre sesle ilgili sanatlar (müzik, edebiyat), göze hitap eden plastik sanatlar (resim, heykel, mimari) ve hem göze hem kulağa hitap eden sahne sanatları (tiyatro, dans, opera) olarak gruplandırılır.
  • Edebiyatın malzemesi dildir: Edebiyat; duygu, düşünce ve hayalleri dil aracılığıyla estetik bir biçimde anlatır. Bu yönüyle müzikle ahenk, resimle betimleme, tiyatroyla diyalog ortaklığı kurar.
  • Edebiyatın diğer alanlarla ilişkisi: Edebî eser yazıldığı dönemin tarihinden, toplum yapısından, felsefesinden ve psikolojisinden izler taşır. Bu yüzden metin ile bağlamı arasında sıkı bir ilişki vardır.
  • Edebî (sanatsal) metinler: Kurmacadır, okurda estetik zevk uyandırmayı amaçlar, çok anlamlılığa açıktır ve dilin şiirsel işlevi ağır basar. Coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile olay çevresinde oluşan metinler (roman, hikâye, masal, destan, tiyatro) bu gruptadır.
  • Öğretici metinler: Bilgi vermeyi, açıklamayı ya da bir düşünceyi paylaşmayı amaçlar. Gerçek hayata dayanır, dili açıktır ve çoğunlukla tek anlamlıdır; dilin göndergesel işlevi ağır basar. Makale, deneme, fıkra, eleştiri, anı, gezi yazısı, biyografi, mektup ve günlük bu gruptadır.
  • Dilin işlevleri: Göndergesel (bilgi aktarma), şiirsel (sanatsal), heyecana bağlı (duygu aktarma), alıcıyı harekete geçirme, kanalı kontrol ve dil ötesi işlevler.

Sık yapılan hatalar

Sınıfta en çok deneme karışır. Kişisel, samimi bir dille yazıldığı için edebî metin sanılır; oysa deneme bir düşünceyi paylaşır ve öğretici metinler arasında yer alır.

  • Gerçek bir olaydan esinlenen romanı öğretici metin saymak. Roman gerçeklikten yararlansa da kurmacadır.
  • Metindeki sanatlı söyleyişe bakıp türe karar vermek. Bir makalede de benzetme bulunabilir; belirleyici olan metnin amacıdır.

Nasıl çalışmalı?

Aynı konuyu işleyen üç metin bul: kısa bir şiir, bir hikâye ve bir gazete makalesi. Üçü de örneğin göç ya da yağmur üzerine olsun. Her birinin yanına üç şey yaz: amacı ne, dili açık mı çok anlamlı mı, gerçek mi kurmaca mı? Bu karşılaştırmayı bir kez kendin yaptığında soru kökündeki tanımlar soyut kalmaz. Dilin işlevleri için de her işleve günlük hayattan birer cümle bul: "Kapıyı kapatır mısın?" alıcıyı harekete geçirme, "Beni duyabiliyor musun?" kanalı kontrol işlevidir.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdakilerden hangisi öğretici metinlerin özelliklerinden biri değildir?

Kendini dene

Roman, gerçek olaylardan yararlansa da kurmaca bir metindir.

Makalede dilin şiirsel işlevi ağır basar.

Resim ve heykel plastik sanatlar arasındadır.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Güzel Sanatlar ve Edebiyat soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Bir metnin edebî mi öğretici mi olduğunu nasıl anlarım?

Metnin amacına bak. Estetik bir zevk uyandırmak ve kurmaca bir dünya kurmak istiyorsa edebîdir. Okuru bilgilendirmek, bir düşünceyi açıklamak ya da bir deneyimi aktarmak istiyorsa öğreticidir.

Güzel Sanatlar ve Edebiyat konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.