Bir bakışta
- Halk edebiyatı anonim, âşık ve dinî-tasavvufi olmak üzere üç kolda incelenir.
- Koşma 11'li, semai ve varsağı 8'li, mani 7'li hece ölçüsüyle söylenir.
- Âşıklar adlarını (mahlas) son dörtlükte söyler.
- Dede Korkut Hikâyeleri destandan halk hikâyesine geçişi gösterir.
Konu nedir?
Bir köy düğününde söylenen mani, bir kahvede saz eşliğinde okunan koşma, bir tekkede söylenen ilahi... Üçü de halk edebiyatıdır ama ayrı kollardan gelir. Halk edebiyatı, halkın içinden çıkan ve çoğunlukla sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılan edebiyattır; anonim, âşık ve dinî-tasavvufi olmak üzere üç kolda incelenir. Hece ölçüsü, dörtlük nazım birimi ve sade bir Türkçe üç kolun ortak özelliğidir.
Bilmen gerekenler
- Anonim halk edebiyatı: Söyleyeni bilinmeyen ürünlerdir. Mani, 7'li hece ölçüsüyle söylenen ve genellikle aaxa uyak düzenli tek dörtlüktür. Türkü, bentler ve her bendin ardından tekrarlanan bağlama (kavuştak) bölümünden oluşur. Ninni, bilmece, masal ve Nasreddin Hoca fıkraları da bu koldadır.
- Âşık edebiyatı: Saz eşliğinde şiir söyleyen âşıkların edebiyatıdır; şair adını son dörtlükte söyler (mahlas). Koşma 11'li hece ölçüsüyle yazılır ve lirik konuları işler; güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt türleri vardır. Semai 8'li hece ölçüsüyle ve kendine özgü bir ezgiyle söylenir. Varsağı da 8'li hece ölçüsüyle söylenir ve "bre, hey" gibi seslenmelerle yiğitçe bir söyleyiş taşır. Destan ise savaş, deprem, salgın gibi toplumsal olayları anlatır.
- Âşık şairleri: Karacaoğlan doğa ve aşk şiirleriyle, Köroğlu kahramanlık konulu koçaklamalarıyla, Dadaloğlu ise göçebe aşiretlerin yerleşik hayata geçirilmesine karşı söylediği şiirleriyle tanınır.
- Dinî-tasavvufi halk edebiyatı: Tarikat çevrelerinde gelişmiştir. İlahi Allah sevgisini anlatır; nefes Alevi-Bektaşi şairlerinin şiirleridir; nutuk tarikata yeni girenlere öğüt verir. Yunus Emre bu kolun en büyük temsilcisidir ve sade Türkçesiyle ilahiler söylemiştir.
- Halk hikâyeleri: Nazım ve nesir karışık anlatılır, aşk ve kahramanlık konuludur: Kerem ile Aslı, Köroğlu.
- Dede Korkut Hikâyeleri: Oğuzların hayatını anlatan, destan geleneğinden halk hikâyeciliğine geçişi gösteren on iki hikâyedir.
- Karagöz ve orta oyunu: Geleneksel seyirlik oyunlardır; Karagöz bir gölge oyunu, orta oyunu ise açık alanda oynanan bir meydan oyunudur.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok koşma ile semai karışır, çünkü ikisi de âşık edebiyatına aittir ve dörtlüklerle söylenir. Ayırmanın en kısa yolu heceleri saymaktır: koşma 11'li, semai 8'li.
- Maniyi türküyle karıştırmak: mani tek dörtlükten, türkü bent ve bağlamalardan oluşur.
- Yunus Emre'yi âşık edebiyatına yerleştirmek; o dinî-tasavvufi kolun şairidir.
Nasıl çalışmalı?
Her kolu ayrı bir sayfaya al. Sayfanın üst kısmına o kolun nazım biçimlerini ölçüsü ve konusuyla, alt kısmına şairlerini öne çıkan özellikleriyle yaz. Biçimleri birbirinden ayırmak için her birine kendi yazdığın kısa bir dörtlük ekle; yedi heceli bir mani yazarken ölçüyü bir daha unutmazsın. Haftada bir, şair adlarını kapatıp yalnız özelliklerden şairi bulmayı dene: "doğa ve aşk" → Karacaoğlan, "göçebe aşiretlerin sesi" → Dadaloğlu.
Halk şiirinde nazım biçimleri
| Biçim | Kol | Ölçü | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|---|
| Mani | Anonim | 7'li hece | Tek dörtlük, aaxa uyak |
| Türkü | Anonim | Hece | Bentler ve bağlama (kavuştak) |
| Koşma | Âşık | 11'li hece | Güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt türleri |
| Semai | Âşık | 8'li hece | Kendine özgü bir ezgiyle söylenir |
| Varsağı | Âşık | 8'li hece | "Bre, hey" gibi seslenmeler, yiğitçe söyleyiş |
| İlahi | Dinî-tasavvufi | Çoğunlukla hece | Allah sevgisini anlatır |
| Nefes | Dinî-tasavvufi | Çoğunlukla hece | Alevi-Bektaşi şairlerinin şiirleri |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi koşmanın özelliklerinden biri değildir?
Cevap B. Koşma âşık edebiyatının nazım biçimidir; hece ölçüsüyle ve dörtlüklerle söylenir. Aruz ölçüsü ve beyit divan şiirinin özellikleridir; bu yüzden B koşma için söylenemez.
Kendini dene
Mani genellikle tek dörtlükten oluşur.
Nefes, Alevi-Bektaşi şairlerinin söylediği şiirlerdir.
Karacaoğlan en çok kahramanlık konulu koçaklamalarıyla tanınır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Halk Edebiyatı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Âşık edebiyatında şiir türleri konuya göre nasıl ayrılır?
Doğa ve sevgili güzelliğini anlatan koşmaya güzelleme, yiğitlik ve savaşı anlatana koçaklama, toplumun ya da kişilerin aksayan yönlerini eleştirene taşlama, ölen birinin ardından söylenene ağıt denir.
Halk Edebiyatı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.