Bir bakışta
- Romantizm, klasisizme tepki olarak doğmuştur.
- Realizm gözleme, natüralizm soya çekim ve çevrenin belirleyiciliğine dayanır.
- Parnasizm açık ve nesnel, sembolizm kapalı ve telkine dayalıdır.
- Ahmet Haşim, Türk edebiyatında sembolizmin önemli temsilcisidir.
Konu nedir?
Edebî akımların çoğu bir öncekine itiraz olarak doğar. Klasisizm aklı ve kuralları öne çıkarır; romantizm buna karşı duyguyu ve özgürlüğü savunur; realizm, romantizmin hayallerine karşı gözleme döner. Bu tepki zincirini görmek, akımları tek tek ezberlemekten çok daha kolaydır. Avrupa'da doğan bu akımlar Tanzimat'tan itibaren Türk edebiyatını da etkilemiştir. Sorular bir akımın özelliklerini, temsilcilerini ya da Türk edebiyatındaki yansımalarını sorar.
Bilmen gerekenler
- Klasisizm: 17. yüzyılda Fransa'da gelişmiştir. Akla, sağduyuya ve evrensel insan doğasına önem verir; eski Yunan ve Latin eserlerini örnek alır. Temsilcileri Racine, Corneille, Molière ve La Fontaine'dir. Türk edebiyatında Tanzimat dönemindeki çevirilerle tanınmıştır.
- Romantizm: Klasisizme tepki olarak doğmuştur. Duyguyu, hayal gücünü ve bireyi öne çıkarır, kuralları reddeder. Temsilcileri Victor Hugo, Lamartine ve Goethe'dir. Tanzimat birinci kuşağı, özellikle Namık Kemal bu akımdan etkilenmiştir.
- Realizm: Gözleme ve nesnelliğe dayanır; hayatı olduğu gibi yansıtmayı amaçlar. Temsilcileri Balzac, Flaubert ve Stendhal'dir. Türk edebiyatında Recaizade Mahmut Ekrem ve Halit Ziya Uşaklıgil bu anlayışı yansıtır.
- Natüralizm: Realizmin bilimsel yöntemlerle sertleştirilmiş biçimidir; insanı soya çekim ve çevre koşullarının belirlediğini savunur. Temsilcisi Émile Zola'dır. Türk edebiyatında Hüseyin Rahmi Gürpınar bu akımdan etkilenmiştir.
- Parnasizm: Şiirde nesnelliği ve biçim kusursuzluğunu savunur, "sanat için sanat" anlayışını benimser. Türk edebiyatında Tevfik Fikret ve Yahya Kemal'in şiirlerinde etkisi görülür.
- Sembolizm: Açık anlatım yerine telkini, çağrışımı ve musikiyi öne çıkarır. Baudelaire, Verlaine, Rimbaud ve Mallarmé önemli temsilcileridir. Türk edebiyatında Ahmet Haşim ve Cenap Şahabettin bu akımın etkisindedir.
- Empresyonizm ve ekspresyonizm: Empresyonizm dış dünyanın sanatçıda bıraktığı izlenimleri, ekspresyonizm ise sanatçının iç dünyasını dışa vurmayı esas alır.
- Sürrealizm ve varoluşçuluk: Sürrealizm bilinçaltını ve rüyayı sanatın kaynağı sayar; İkinci Yeni şiirinde etkisi görülür. Varoluşçuluk insanın özgürlüğünü, sorumluluğunu ve yalnızlığını sorgular; Sartre ve Camus başlıca temsilcileridir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok parnasizm ile sembolizm karışır; ikisi de şiirde etkilidir ve Türk edebiyatına aynı dönemde girer. Ayrım şudur: parnasizm açık, nesnel ve biçimce kusursuzdur; sembolizm kapalıdır, sezdirmeye ve musikiye dayanır.
- Realizm ile natüralizmi karıştırmak; natüralizmde soya çekim ve çevrenin belirleyiciliği ön plandadır.
- Bir akımın temsilcisini başka bir akıma bağlamak; her akım için en az iki temsilci öğren.
Nasıl çalışmalı?
Akımları ortaya çıkış sırasıyla bir şeride diz ve her birinin altına neye tepki olarak doğduğunu yaz. Sonra her akım için kısa bir kart hazırla: temel ilkesi, iki temsilcisi, Türk edebiyatındaki yansıması. Kartları karıştırıp yeniden sıraya dizmeyi dene; sırayı kurabiliyorsan akımlar arasındaki ilişkiyi de kavramışsındır.
Başlıca akımlar
| Akım | Temel ilke | Temsilciler | Türk edebiyatında |
|---|---|---|---|
| Klasisizm | Akıl, sağduyu, eski Yunan ve Latin örnekleri | Racine, Corneille, Molière | Tanzimat dönemi çevirileri |
| Romantizm | Duygu, hayal gücü, birey | Victor Hugo, Lamartine | Tanzimat birinci kuşağı (Namık Kemal) |
| Realizm | Gözlem ve nesnellik | Balzac, Flaubert, Stendhal | Recaizade Mahmut Ekrem, Halit Ziya |
| Natüralizm | Soya çekim ve çevrenin belirleyiciliği | Émile Zola | Hüseyin Rahmi Gürpınar |
| Parnasizm | Nesnellik ve biçim kusursuzluğu | Leconte de Lisle, Théophile Gautier | Tevfik Fikret, Yahya Kemal |
| Sembolizm | Telkin, çağrışım, musiki | Baudelaire, Verlaine, Mallarmé | Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin |
| Sürrealizm | Bilinçaltı ve rüya | André Breton | İkinci Yeni şiiri |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bu akımın şairleri, duygu ve düşünceleri açıkça söylemek yerine sezdirmeyi amaçlar. Şiirde anlamdan çok musikiyi, çağrışımı ve telkini öne çıkarır; kapalı bir anlatımı benimser. Bu parçada özellikleri anlatılan akım aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap D. Sezdirme (telkin), musiki, çağrışım ve kapalı anlatım sembolizmin temel özellikleridir. Parnasizm açık ve nesnel bir şiiri savunur; realizm ve natüralizm daha çok romanda gözlem ve nesnelliğe, klasisizm ise akıl ve sağduyuya dayanır.
Kendini dene
Émile Zola natüralizmin temsilcisidir.
Sürrealizm akla ve sağduyuya dayanır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Edebî Akımlar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Akımları Türk edebiyatındaki dönemlerle nasıl eşleştirebilirim?
Kabaca şöyle düşün: romantizm Tanzimat birinci kuşağında, realizm ve natüralizm Tanzimat sonu ile Servet-i Fünun romanında, parnasizm ve sembolizm Servet-i Fünun ve Fecr-i Âti şiirinde, sürrealizm İkinci Yeni'de etkili olmuştur.
Edebî Akımlar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.