Bir bakışta
- Garip akımı 1941'de Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'le başlar.
- Garip ölçü, uyak ve söz sanatlarına karşı çıkar.
- Öz şiir ahenge, imgeye ve bireysel duygulara önem verir.
- Nazım Hikmet toplumcu gerçekçi şiirin öncüsüdür.
Konu nedir?
1923 ile 1960 arasında Türk şiiri tek bir çizgide ilerlemedi. Hece ölçüsüyle Anadolu'yu anlatan şairler, ahenge ve imgeye önem veren öz şiir temsilcileri, serbest ölçüyle toplumu dönüştürmek isteyen toplumcu gerçekçiler ve 1941'de şiirin bütün kurallarını sorgulayan Garip hareketi aynı yıllarda yazdı. Sorular çoğunlukla bir şairi doğru gruba yerleştirmeni ister.
Bilmen gerekenler
- Millî edebiyat zevk ve anlayışını sürdürenler: Hece ölçüsü, sade dil ve Anadolu'yu konu edinen memleket şiiri. Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu ve Ömer Bedrettin Uşaklı bu çizginin şairleridir.
- Öz (saf) şiir: Şiirde ahenk, imge ve bireysel duygular ön plandadır; toplumsal mesaj kaygısı taşınmaz. Necip Fazıl Kısakürek (Çile; önce bireysel bunalımlar, sonra mistik ve dinî konular), Ahmet Muhip Dıranas (sembolist etkiler, Fahriye Abla şiiri) ve Cahit Sıtkı Tarancı (ölüm korkusu ve yaşama sevinci, Otuz Beş Yaş şiiri) bu anlayışın temsilcileridir.
- Toplumcu gerçekçiler: Şiiri toplumsal değişimin aracı olarak görürler. Nazım Hikmet Ran serbest ölçüyü ve basamaklı dizeleri kullanmıştır; Memleketimden İnsan Manzaraları ve Kuvâyi Milliye en bilinen eserlerindendir. Rıfat Ilgaz ve Ahmed Arif de bu çizgide anılır.
- Garip akımı (Birinci Yeni): 1941'de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın ortak kitabı Garip ile başlar. Ölçü, uyak ve söz sanatlarına karşı çıkar; "şairanelik" yerine günlük konuşma dilini, sıradan insanı ve gündelik hayatı şiire taşır.
- Garip dışında yeniliği sürdürenler: Fazıl Hüsnü Dağlarca (Çocuk ve Allah; kendine özgü, düşünce yüklü şiir), Attilâ İlhan (Mavi hareketi; Sisler Bulvarı), Cahit Külebi ve Bedri Rahmi Eyüboğlu gibi şairler kendi yollarında yeni bir şiir dili aramışlardır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok Garip ile İkinci Yeni karışır; ikisinin de adında "yeni" geçer. Kısa ayrım: Garip sade ve anlaşılırdır, günlük konuşmaya yakındır; İkinci Yeni kapalı ve imge yüklüdür, Garip'e tepki olarak doğmuştur.
- Nazım Hikmet'i Garip akımına dâhil etmek; o toplumcu gerçekçi çizginin şairidir.
- Öz şiir ile Garip'i karıştırmak: öz şiir ahenge ve imgeye önem verir, Garip şiiri bu ögelerden arındırmak ister.
- Garip şiirini "basit" diye geçiştirip özelliklerini yüzeysel ezberlemek; Garip bilinçli bir sadeleşme hareketidir.
Nasıl çalışmalı?
Her grup için üç bilgi çıkar: ölçü ve dil tercihi, işlediği konular, temsilci şairler. Şairleri gruplarına göre yaz ve her birine bir eser ekle. Sonra küçük bir deneme yap: "Sabah oldu, işe gidiyorum" gibi sıradan bir cümleyi önce hece ölçüsüyle, sonra Garip gibi süssüz, en son öz şiir gibi imgeli yazmaya çalış. Bir akımın özelliğini kendi kaleminle denediğinde o özellik ezber olmaktan çıkar.
1923–1960 şiirinde başlıca gruplar
| Grup | Temsilciler | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Memleketçi şiir | Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ömer Bedrettin Uşaklı | Hece ölçüsü, sade dil, Anadolu |
| Öz şiir | Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı | Ahenk, imge, bireysel duygular |
| Toplumcu gerçekçi şiir | Nazım Hikmet Ran, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif | Serbest ölçü, toplumsal konular |
| Garip (Birinci Yeni) | Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday | Ölçüye, uyağa ve söz sanatlarına karşı çıkış; günlük dil |
| Garip dışı yenilikçiler | Fazıl Hüsnü Dağlarca, Attilâ İlhan, Cahit Külebi | Kendine özgü yeni bir şiir dili arayışı |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Garip akımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Cevap C. Garip şiiri günlük konuşma diline yakın, sade ve anlaşılırdır. Kapalı, imge yüklü ve anlamı geri plana iten dil, Garip'e tepki olarak doğan İkinci Yeni'nin özelliğidir. Öbür seçenekler Garip için doğru.
Kendini dene
Çile, Necip Fazıl Kısakürek'in şiir kitabıdır.
Garip şairleri şiirde ağır, imge yüklü bir dili savunmuştur.
Otuz Beş Yaş şiiri Cahit Sıtkı Tarancı'ya aittir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cumhuriyet Dönemi Şiiri (1923–1960) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Garip akımına neden Birinci Yeni de deniyor?
Garip, Türk şiirinde ölçü ve uyağı bırakan, dili sadeleştiren ilk büyük yenilik hareketi sayılır. 1950'lerde ortaya çıkıp ona tepki gösteren şiir hareketi İkinci Yeni adını alınca Garip de Birinci Yeni olarak anılmaya başlamıştır.
Cumhuriyet Dönemi Şiiri (1923–1960) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.