Bir bakışta
- Divan şiirinde ölçü aruz, nazım birimi beyittir.
- Gazel aşkı, kaside övgüyü işler.
- Tuyuğ ve şarkı Türklere özgü nazım biçimleridir.
- Mesnevide her beyit kendi içinde uyaklıdır.
- Nedim mahallîleşmenin, Şeyh Galip sebk-i Hindî'nin temsilcisidir.
Konu nedir?
Sevgilinin boyu servi, yanağı gül, kirpiği ok... Divan şiirini ilk kez okuyan öğrenci bu benzetmelerin şiirden şiire yeniden karşısına çıktığını fark eder. Bunlar mazmundur, yani kalıplaşmış benzetmeler; divan şiirinin ortak dilidir. Divan edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra Arap ve Fars edebiyatlarının etkisiyle gelişen, saray ve medrese çevresinde yaygınlaşan yazılı edebiyattır. 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar sürmüş, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle kendine özgü bir gelenek kurmuştur.
Bilmen gerekenler
- Genel özellikler: Aruz ölçüsü, beyit nazım birimi, Arapça ve Farsça sözcüklerle yüklü bir dil, mazmunlar (kalıplaşmış benzetmeler) ve soyut, ülküleştirilmiş bir güzellik anlayışı. Şiirde bütünden çok beyit güzelliği önemlidir.
- Gazel: Aşk, şarap ve tasavvuf konularını işleyen, genellikle 5–15 beyitlik şiirdir; uyak düzeni aa, ba, ca biçiminde sürer. İlk beyte matla, son beyte makta, en güzel beyte beytü'l-gazel denir.
- Kaside: Din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan uzun şiirlerdir. Allah'ın birliğini anlatan tevhit, Allah'a yalvarmayı anlatan münacat, Hz. Muhammed'i öven naat bu biçimle yazılır.
- Rubai: Dört dizelik, aaxa uyaklı, felsefi ve tasavvufi düşünceleri işleyen nazım biçimidir.
- Tuyuğ: Türklere özgü, dört dizelik, aaxa uyaklı ve "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılan nazım biçimidir.
- Mesnevi ve şarkı: Mesnevi, her beyti kendi içinde uyaklı (aa, bb, cc) olan ve uzun konuları anlatmaya elverişli biçimdir. Şarkı, bestelenmek için yazılan, nakaratlı ve Türklere özgü bir biçimdir.
- Nesir türleri: Şairlerin hayatını anlatan tezkire, devlet yönetimini konu alan siyasetname, mektup örneklerinin toplandığı münşeat ve gezi gözlemlerinin yazıldığı seyahatname.
- Şairler: Fuzuli (Leyla vü Mecnun; aşk ve tasavvuf), Baki (Kanuni Mersiyesi; "şairlerin sultanı" anlamında sultanü'ş-şuara), Nefi (kaside ve hiciv; Siham-ı Kaza), Nabi (hikemî şiir; Hayriyye), Nedim (Lale Devri, şarkı ve mahallîleşme), Şeyh Galip (sebk-i Hindî; Hüsn ü Aşk).
- Mahallîleşme, sebk-i Hindî, Lale Devri: Mahallîleşme, şiire günlük hayatın ve yerli unsurların girmesidir. Sebk-i Hindî, ince hayallere ve kapalı anlatıma dayanan üsluptur. Lale Devri, Nedim'in yaşadığı ve eğlence hayatının şiire yansıdığı dönemdir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok rubai ile tuyuğ karışır. İkisi de dört dizelik ve aaxa uyaklıdır. Farkı iki bilgide ara: tuyuğ Türklere özgüdür ve tek bir aruz kalıbıyla (fâilâtün fâilâtün fâilün) yazılır; rubai İran edebiyatından gelmiştir ve kendine özgü kalıplarla yazılır.
- Gazel ile kasideyi yalnız uzunluğa bakarak ayırmak; asıl fark konudadır: gazel aşkı, kaside övgüyü işler.
- Nabi'nin öğüt veren hikemî tarzını Nedim'in yerli ve neşeli tarzıyla karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Nazım biçimlerini birim, uyak düzeni ve konu sütunlarıyla bir tabloya dök. Tabloyu birkaç kez boş kâğıda baştan çiz; yalnız okuyarak tekrar etmekten daha kalıcı olur. Her şair için bir eser ve bir üslup özelliği öğren: Fuzuli aşk ve tasavvuf, Nedim Lale Devri ve mahallîleşme, Şeyh Galip sebk-i Hindî gibi. Metin incelemesine hazırlanmak için günümüz Türkçesine aktarılmış birkaç beyit oku ve içindeki mazmunları işaretle.
Divan şiirinde nazım biçimleri
| Biçim | Birim ve uyak | Konu ya da özellik |
|---|---|---|
| Gazel | Beyit; aa, ba, ca | Aşk, şarap, tasavvuf |
| Kaside | Beyit; aa, ba, ca | Din ve devlet büyüklerini övme |
| Mesnevi | Beyit; aa, bb, cc | Uzun konular, hikâyeler |
| Rubai | Dört dize; aaxa | Felsefi ve tasavvufi düşünceler |
| Tuyuğ | Dört dize; aaxa | Türklere özgü; tek aruz kalıbı |
| Şarkı | Bentler; nakaratlı | Bestelenmek için yazılır; Türklere özgü |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Divan edebiyatında Türklere özgü olan, dört dizeden oluşan, aaxa biçiminde uyaklanan ve "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılan nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap E. Verilen özelliklerin hepsi tuyuğa ait. Rubai de dört dizelik ve aaxa uyaklıdır, ama Türklere özgü değildir ve farklı aruz kalıplarıyla yazılır. Gazel beyitlerle kurulur; murabba dörder dizelik bentlerden, kıta ise genellikle iki beyitten oluşur.
Kendini dene
Gazelin ilk beytine makta denir.
Tezkire, şairlerin hayatını ve eserlerini anlatan nesir türüdür.
Hayriyye, Nabi'nin öğüt veren eseridir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Divan Edebiyatı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Divan şiirindeki beyitleri anlamakta zorlanıyorum, ne yapmalıyım?
Önce sık geçen mazmunları tanı: servi boy, gül yanak, ok kirpik, hilal kaş. Ardından günümüz Türkçesine aktarılmış beyitleri oku; aynı kalıpları metin içinde gördükçe beyitler çözülmeye başlar.
Divan Edebiyatı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.