Bir bakışta
- 1962 Küba Füze Bunalımı yumuşamayı başlattı; iki blok arasında doğrudan iletişim hattı kuruldu.
- 1961 Anayasası geniş hak ve özgürlükler tanıdı, Anayasa Mahkemesi'ni kurdu.
- 1964 Johnson Mektubu Türkiye'yi çok yönlü dış politikaya yöneltti.
- 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı, 1991'de Sovyetler Birliği dağıldı.
- Türkiye 1996'da Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği'ne girdi.
Konu nedir?
1962'de dünya nükleer bir savaşın eşiğine geldi; yaklaşık otuz yıl sonra Sovyetler Birliği dağıldı. Bu başlık aradaki süreci anlatır: gerginliğin azaldığı yumuşama dönemi, SSCB'nin çözülüşü ve küreselleşen dünya. Aynı yıllarda Türkiye'de darbeler, yeni anayasalar, Kıbrıs ve çok yönlü bir dış politika arayışı vardır. Bu yüzden konu iki paralel hat üzerinde çalışılır: dünyada ve Türkiye'de.
Bilmen gerekenler
- Yumuşama (detant) dönemi: 1962 Küba Füze Bunalımı, nükleer savaş tehlikesini gösterdi ve iki blok arasında doğrudan iletişim hattı kuruldu. Silahsızlanma görüşmeleri yapıldı; 1975 Helsinki Nihai Senedi ile Avrupa'da güvenlik ve iş birliği ilkeleri kabul edildi. Hiçbir bloğa katılmak istemeyen ülkeler Bağlantısızlar Hareketi'ni oluşturdu.
- 1960–1980 Türkiye'si: 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra hazırlanan 1961 Anayasası geniş hak ve özgürlükler tanıdı, Anayasa Mahkemesi'ni kurdu. Planlı kalkınma dönemi başladı. 12 Mart 1971 muhtırası ve 12 Eylül 1980 askerî darbesi yaşandı; 1982 Anayasası hazırlandı. 1963'te Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Ankara Antlaşması imzalandı.
- Kıbrıs ve dış politikada çeşitlenme: 1964 Johnson Mektubu Türkiye'nin ABD'ye bakışını değiştirdi ve çok yönlü dış politikaya yönelişi hızlandırdı. 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı yapıldı, ABD Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı.
- SSCB'nin dağılması: Gorbaçov'un açıklık ve yeniden yapılanma politikaları, ekonomik sorunlar ve milliyetçi hareketler Sovyet sistemini zayıflattı. 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı, Almanya birleşti, 1991'de Sovyetler Birliği dağıldı ve Varşova Paktı feshedildi.
- Yeni dünya düzeni: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız oldu; Türkiye bu devletlerle siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerini geliştirdi, TİKA'yı kurdu. Yugoslavya'nın dağılmasıyla Bosna Savaşı yaşandı. Irak'ın Kuveyt'i işgali Körfez Savaşı'na yol açtı. Karadeniz Ekonomik İş Birliği Örgütü kuruldu.
- XXI. yüzyılın eşiği: Türkiye 1996'da Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği'ne girdi. İletişim teknolojileri, serbest ticaret ve uluslararası şirketlerle küreselleşme hızlandı; terör, göç ve çevre sorunları küresel meseleler hâline geldi.
Sık yapılan hatalar
- Yumuşamayı Soğuk Savaş'ın bitişi gibi okumak. Gerginlik azaldı ama bloklar ve rekabet sürdü; asıl bitiş 1989–1991 arasındadır.
- Johnson Mektubu ile Kıbrıs Barış Harekâtı'nı aynı yıla koymak. Mektup 1964'te, harekât 1974'tedir; aradaki on yıl Türkiye'nin dış politikayı çeşitlendirdiği dönemdir.
- Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığını Soğuk Savaş'ın ortasına yerleştirmek. Bu devletler 1991'de SSCB dağıldıktan sonra bağımsız oldu.
Nasıl çalışmalı?
Aşağıdaki zaman çizelgesindeki her satırı iki renkle işaretle: biri dünyadaki, öteki Türkiye'deki gelişmeler için. Aynı yıllara düşen olayları birbirine bağlamaya çalış; örneğin 1960'larda hem Küba bunalımı hem Johnson Mektubu var ve ikisi de blok içindeki ilişkilerin sorgulanmaya başladığını gösteriyor. Sonra her önemli gelişmenin Türkiye'nin dış politikasını nasıl değiştirdiğini tek cümleyle yaz. SSCB'nin dağılması için o cümle hazır: Orta Asya'da yeni Türk cumhuriyetleri ve TİKA.
Zaman çizelgesi
- 196027 Mayıs askerî müdahalesi; ardından 1961 Anayasası hazırlandı.
- 1962Küba Füze Bunalımı.
- 1963Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Ankara Antlaşması imzalandı.
- 1964Johnson Mektubu.
- 1974Kıbrıs Barış Harekâtı; ABD silah ambargosu uyguladı.
- 1975Helsinki Nihai Senedi kabul edildi.
- 198012 Eylül askerî darbesi.
- 1989Berlin Duvarı yıkıldı.
- 1991Sovyetler Birliği dağıldı, Türk cumhuriyetleri bağımsız oldu.
- 1996Türkiye Gümrük Birliği'ne girdi.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
1990'ların başında Türkiye'nin TİKA'yı kurması, Orta Asya ve Kafkasya'daki yeni devletlerle ulaşım ve iletişim bağlantılarını güçlendirmesi ve bu ülkelerden gelen öğrencilere burs vermesi aşağıdaki gelişmelerden hangisinin sonucudur?
Cevap D. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla Orta Asya ve Kafkasya'da bağımsız Türk cumhuriyetleri kuruldu; Türkiye bu ülkelerle ilişkilerini geliştirmek için TİKA'yı kurdu ve eğitim alanında iş birliği yaptı. Öteki seçenekler Soğuk Savaş'ın erken dönemine aittir.
Kendini dene
Yumuşama dönemi Soğuk Savaş'ın sona erdiği dönemdir.
Johnson Mektubu ile Kıbrıs Barış Harekâtı aynı yıl yaşanmıştır.
TİKA, SSCB'nin dağılmasından sonra yeni Türk cumhuriyetleriyle ilişkileri geliştirmek için kuruldu.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Yumuşama Dönemi ve Küreselleşen Dünya soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Johnson Mektubu neden önemlidir?
ABD Başkanı Johnson'ın Türkiye'yi Kıbrıs'a müdahale etmemesi yönünde uyardığı bu mektup Türkiye'de ABD'ye duyulan güveni sarstı. Türkiye bundan sonra farklı ülkelerle ilişkilerini geliştirerek çok yönlü bir dış politikaya yöneldi.
Yumuşama Dönemi ve Küreselleşen Dünya konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.