Bir bakışta
- III. Selim: Nizam-ı Cedit ordusu ve daimi elçilikler.
- II. Mahmut 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı; 1838 Balta Limanı İngiltere'ye ayrıcalık tanıdı.
- Tanzimat (1839) hukukun üstünlüğünü, Islahat (1856) gayrimüslimlere eşitliği getirdi.
- Kanun-ı Esasi (1876) ilk Osmanlı anayasasıdır.
- Berlin (1878) ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; 1881'de Duyun-u Umumiye kuruldu.
Konu nedir?
Küçük Kaynarca'dan I. Dünya Savaşı'na kadar geçen yaklaşık 140 yıla "en uzun yüzyıl" denmesi boşuna değil: Osmanlı bu dönemde hem kendini baştan aşağı yenilemeye çalıştı hem de toprak kaybetmeyi sürdürdü. Bu başlıkta padişahların reformlarını, fermanları, iki Meşrutiyet'i, Avrupa'nın baskısını ve dönemin düşünce akımlarını göreceksin. Sorular bir yeniliğin amacını, kime yönelik olduğunu ve hangi belgede yer aldığını ayırt etmeni ister.
Bilmen gerekenler
- III. Selim: Nizam-ı Cedit adıyla Batı tarzında bir ordu kurdu, bu ordu için İrad-ı Cedit hazinesini oluşturdu, Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açtı. Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirildi.
- II. Mahmut: 1808'de ayanlarla Sened-i İttifak imzalandı. 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye), yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu. İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı, nüfus sayımı yapıldı, nezaretler kuruldu, Tıbbiye ve Harbiye açıldı. Bu dönemde Sırp ve Yunan isyanları ile Mehmet Ali Paşa İsyanı yaşandı. 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması İngiliz mallarına geniş ayrıcalıklar tanıdı.
- Tanzimat Fermanı (1839): Herkesin can, mal ve namus güvenliği devlet güvencesine alındı; yargısız ceza verilmeyeceği, vergilerin gelire göre alınacağı ve askerliğin düzenleneceği açıklandı. Hukukun üstünlüğü ilkesi ilk kez kabul edildi.
- Islahat Fermanı (1856): Kırım Savaşı sürecinde, Avrupa'nın baskısıyla ilan edildi. Gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit haklar, devlet memurluğuna girme ve yabancılara mülk edinme hakkı tanındı. Kırım Savaşı sırasında Osmanlı ilk dış borcunu aldı.
- I. Meşrutiyet (1876): Kanun-ı Esasi ilk Osmanlı anayasasıdır; Meclis-i Mebusan açıldı. 93 Harbi'nden (1877–1878) sonra II. Abdülhamit meclisi kapattı.
- Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya bırakıldı. 1881'de Duyun-u Umumiye idaresi kuruldu ve Osmanlı'nın bazı gelirleri alacaklı devletlerin denetimine geçti.
- II. Meşrutiyet ve savaşlar: 1908'de İttihat ve Terakki'nin baskısıyla Meşrutiyet yeniden ilan edildi; 1909'da 31 Mart Olayı yaşandı. Trablusgarp Savaşı sonunda Uşi Antlaşması ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı. Balkan Savaşları'nda Rumeli'nin büyük bölümü kaybedildi, Edirne ise geri alındı.
- Düşünce akımları ve ekonomi: Osmanlıcılık Balkan Savaşları ile, İslamcılık I. Dünya Savaşı'ndaki Arap isyanlarıyla etkisini yitirdi; Türkçülük güçlendi; Batıcılık çağdaşlaşmayı savundu. Ekonomide kapitülasyonlar, dış borçlar ve yerli üretimin gerilemesi belirleyiciydi.
Sık yapılan hatalar
- Tanzimat ile Islahat'ın maddelerini birbirine kaydırmak. Can, mal ve namus güvencesi Tanzimat'ta; memurluk ve yabancılara mülk edinme hakkı Islahat'tadır. Soru "gayrimüslim" diyorsa önce Islahat'ı düşün.
- Kanun-ı Esasi'yi halkın talebiyle doğmuş bir anayasa gibi yorumlamak. Padişahın onayıyla hazırlandı ve padişaha geniş yetkiler bıraktı; meclisi kapatabilmesi bunun kanıtıdır.
- Düşünce akımlarının çöküş olaylarını karıştırmak: Osmanlıcılığı Balkan Savaşları, İslamcılığı Arap isyanları bitirdi.
Nasıl çalışmalı?
Reformları üç ayrı listeye dağıt: askerî (Nizam-ı Cedit, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması), siyasi-hukuki (Sened-i İttifak, fermanlar, Kanun-ı Esasi), eğitim-kültür (Tıbbiye, Harbiye, Takvim-i Vekayi). Bir yeniliği hangi listeye koyacağını bilmek, "amacı nedir" sorularının yarısını çözer. Belgeleri ise aşağıdaki tablodaki gibi yıllarıyla birlikte tut ve her birinin "ilk"ini yaz. Savaş ve antlaşmaları zaman çizelgesine yerleştirdikten sonra her antlaşmanın yanına tek bir not düş: ne kaybedildi?
XIX. yüzyılın belgeleri
| Belge | Yıl | Öne çıkan içerik |
|---|---|---|
| Sened-i İttifak | 1808 | Ayanların hakları bir belgeyle tanındı. |
| Tanzimat Fermanı | 1839 | Can, mal, namus güvencesi; yargısız ceza yok; vergi gelire göre. |
| Islahat Fermanı | 1856 | Gayrimüslimlere eşitlik ve memurluk, yabancılara mülk edinme. |
| Kanun-ı Esasi | 1876 | İlk anayasa; Meclis-i Mebusan açıldı. |
Zaman çizelgesi
- 1808Sened-i İttifak imzalandı.
- 1826Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye).
- 1838Balta Limanı Ticaret Antlaşması.
- 1839Tanzimat Fermanı ilan edildi.
- 1856Islahat Fermanı ilan edildi.
- 1876Kanun-ı Esasi ile I. Meşrutiyet.
- 1878Berlin Antlaşması: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.
- 1881Duyun-u Umumiye idaresi kuruldu.
- 1908II. Meşrutiyet ilan edildi.
- 1912Uşi Antlaşması ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı; Balkan Savaşları başladı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi 1856 Islahat Fermanı ile getirilen düzenlemelerden biridir?
Cevap D. Gayrimüslimlere devlet memurluğu yolunun açılması Islahat Fermanı'nın maddelerindendir. Can, mal ve namus güvencesi Tanzimat Fermanı'na, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması II. Mahmut'a, anayasa 1876 Kanun-ı Esasi'ye, ayanların haklarının tanınması Sened-i İttifak'a aittir.
Kendini dene
Gayrimüslimlere devlet memurluğu yolu Tanzimat Fermanı ile açılmıştır.
Kanun-ı Esasi Osmanlı Devleti'nin ilk anayasasıdır.
Osmanlı ilk dış borcunu Kırım Savaşı sırasında almıştır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda En Uzun Yüzyıl (1774–1914) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Osmanlıcılık neden başarısız oldu?
Osmanlıcılık bütün toplulukları ortak bir vatandaşlık bağıyla bir arada tutmayı amaçladı. Milliyetçilikten etkilenen topluluklar bağımsızlık istedikçe bu fikir zayıfladı ve Balkan Savaşları ile etkisini tamamen yitirdi.
En Uzun Yüzyıl (1774–1914) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.