Bir bakışta
- İslamiyet'e geçiş zorlamayla olmadı; ticaret, komşuluk ve inanç benzerlikleriyle zamanla yayıldı.
- Karahanlılar Türkçeyi resmî dil olarak kullandı; Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk bu dönemdendir.
- "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmud'dur.
- Dandanakan (1040) Gaznelilere, Pasinler (1048) ve Malazgirt (1071) Bizans'a karşıdır.
- İkta sistemi hem askerî hem ekonomik hem de yönetimle ilgili bir düzendir.
Konu nedir?
Talas'ta Araplarla aynı safta savaşan Türkler, zamanla İslam dünyasının önde gelen askerî ve siyasi gücü hâline geldi. Bu başlıkta Türklerin İslamiyet'e nasıl geçtiğini ve kurdukları ilk devletleri göreceksin. Sınav en çok, eski Türk devlet geleneğinin İslam kültürüyle birleştiği yerleri sorar: ikta, atabeylik, medrese ve Türkçe eserler.
Bilmen gerekenler
- İslamiyet'e geçiş: 751 Talas Savaşı, Türklerle Araplar arasındaki ilişkileri düzeltti ve İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasını hızlandırdı. Geçiş zorlamayla olmadı; ticaret, komşuluk ve inanç benzerlikleri gibi etkenlerle zamanla gerçekleşti.
- Karahanlılar: Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul ederek ilk Türk-İslam devletlerinden biri oldular. Türkçeyi resmî dil olarak kullandılar. Bu dönemde Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud) ve Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet) yazıldı. Ribat ve kervansaray gibi yapılar inşa ettiler.
- Gazneliler: Sultan Mahmud, "sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir; Hindistan seferleriyle İslamiyet'in bu bölgede yayılmasına katkı sağladı. Sarayda Farsça etkiliydi; Firdevsi Şehname'yi bu dönemde tamamladı.
- Büyük Selçuklu Devleti: Tuğrul ve Çağrı Beyler, Gaznelileri 1040 Dandanakan Savaşı'nda yenerek devleti kurdu. Bizans ile ilk büyük savaş 1048 Pasinler'dir. 1055'te Bağdat'a girilerek halife Büveyhoğullarının baskısından kurtarıldı. Alparslan 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı. Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. 1141 Katvan yenilgisi ve Sultan Sencer'in ölümüyle devlet dağıldı.
- Kültür ve medeniyet: İkta sistemi ile toprak gelirleri asker yetiştirme karşılığında verildi. Şehzadelerin yanına atabey atandı. Vezir Nizamülmülk, Nizamiye medreselerini kurdu ve Siyasetname'yi yazdı. Melikşah döneminde Celali takvimi hazırlandı.
Sık yapılan hatalar
- Dandanakan'ı Bizans'la yapılmış sanmak. Bu savaşın tarafları Selçuklular ve Gaznelilerdir; Bizans'la ilk büyük karşılaşma Pasinler'dir.
- Divanü Lügati't-Türk'ü Türkçe yazılmış bir eser saymak. Kaşgarlı Mahmud bu sözlüğü Araplara Türkçe öğretmek için Arapça açıklamalarla hazırladı.
- İktayı yalnız bir vergi düzeni gibi düşünmek. Sistem aynı anda ordu beslemeye ve taşrayı yönetmeye yarıyordu.
Nasıl çalışmalı?
Üç devleti yan yana koy ve her biri için dört şeyi yaz: kurucu, en parlak dönem, öne çıkan savaş, kültür eseri. Eserlerde yazar adıyla eser adını eşleştirmek yetmez; eserin hangi dilde ve kimin için yazıldığını da not et, çünkü sorular "Türk diline verilen önem" gibi yorumlara oradan varır. Savaşları ise bir ok zinciri gibi çiz: Dandanakan devleti kurar, Pasinler Bizans'la karşılaşmayı başlatır, Malazgirt Anadolu'yu açar. Her okun üstüne "bu, sonrakini nasıl hazırladı?" sorusunun cevabını yaz.
İlk Türk-İslam devletleri
| Devlet | Öne çıkan hükümdar | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|---|
| Karahanlılar | Satuk Buğra Han | İslamiyet'i kabul; Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık |
| Gazneliler | Sultan Mahmud | "Sultan" unvanı, Hindistan seferleri, sarayda Farsça, Şehname |
| Büyük Selçuklu | Tuğrul Bey, Alparslan, Melikşah | Dandanakan, Malazgirt, Nizamiye medreseleri, Celali takvimi |
Zaman çizelgesi
- 751Talas Savaşı: Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlandı.
- 1040Dandanakan Savaşı: Selçuklular Gaznelileri yenerek devleti kurdu.
- 1048Pasinler Savaşı: Bizans'la ilk büyük savaş.
- 1055Tuğrul Bey Bağdat'a girdi, halife Büveyhoğullarının baskısından kurtarıldı.
- 1071Malazgirt zaferi: Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.
- 1141Katvan yenilgisi Büyük Selçuklu'nun dağılış sürecini hızlandırdı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Karahanlılar döneminde Kutadgu Bilig ve Atabetü'l-Hakayık gibi eserlerin Türkçe yazılması, Kaşgarlı Mahmud'un da Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Divanü Lügati't-Türk'ü hazırlaması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
Cevap A. Eserlerin Türkçe yazılması ve Türkçenin başka bir millete öğretilmeye çalışılması, Karahanlıların Türk diline ve kültürüne verdiği önemi gösterir. Divanü Lügati't-Türk Arapça açıklamalarla yazıldığı için Arapçanın terk edildiği söylenemez; öteki seçeneklerin verilen bilgilerle ilgisi yoktur.
Kendini dene
Dandanakan Savaşı Büyük Selçuklular ile Bizans arasında yapılmıştır.
İkta sisteminde toprak geliri asker yetiştirme karşılığında verilirdi.
Divanü Lügati't-Türk, Türklere Arapça öğretmek için yazılmıştır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Malazgirt Savaşı neden bu kadar önemlidir?
1071 Malazgirt zaferi Bizans'ın Anadolu'daki savunmasını çökertti ve Türklerin Anadolu'ya kalıcı olarak yerleşmesinin yolunu açtı. Anadolu'nun Türkleşmesi bu zaferden sonra hız kazandı.
Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.