Bir bakışta
- Savaşın kıvılcımı 1914 Saraybosna suikastıdır; temel neden sömürge ve hammadde rekabetidir.
- Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma beklentisiyle Almanya'nın yanında savaşa girdi.
- Çanakkale'de Rusya'ya yardım ulaştırılamadı ve savaş uzadı.
- Gizli antlaşmalar Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya tarafından açıklandı.
- Mondros'un 7. ve 24. maddeleri işgallere dayanak oldu.
Konu nedir?
Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na kaybettiği toprakları geri alma umuduyla girdi, dört yıl sonra Mondros'ta ordusunu terhis etmeyi kabul ederek çıktı. Bu başlıkta savaşın nedenlerini, Osmanlı'nın savaştığı cepheleri, İtilaf Devletlerinin gizli paylaşım planlarını ve Mondros'la başlayan işgalleri göreceksin. Millî Mücadele'nin neden ve nasıl başladığını anlamak için bu konunun oturmuş olması gerekir.
Bilmen gerekenler
- Savaşın nedenleri: Sömürge ve hammadde rekabeti, özellikle Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik yarış, milliyetçilik ve silahlanma yarışı savaşı hazırladı. Devletler İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan) bloklarında toplandı; İtalya sonra İtilaf tarafına geçti. Savaşın kıvılcımı 1914'teki Saraybosna suikastıdır.
- Osmanlı'nın savaşa girişi: Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma ve yalnızlıktan kurtulma beklentisiyle Almanya'nın yanında yer aldı. Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girildi.
- Cepheler: Kafkas Cephesi'nde Sarıkamış'ta ağır kayıplar verildi. Kanal Cephesi'nde İngilizlerin Süveyş Kanalı'ndaki gücü hedeflendi. Çanakkale Cephesi'nde 18 Mart 1915'te deniz harekâtı, ardından kara savaşları kazanıldı; Mustafa Kemal Anafartalar'da öne çıktı. Çanakkale sonucunda Rusya'ya yardım ulaştırılamadı ve savaş uzadı. Irak Cephesi'nde Kutülamare zaferi kazanıldı. Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen ve Avrupa'daki yardım cepheleri de vardır.
- Gizli antlaşmalar: İtilaf Devletleri Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için İstanbul, Londra, Sykes-Picot ve St. Jean de Maurienne antlaşmalarını yaptı. Rusya'daki Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya savaştan çekildi ve bu antlaşmalar açıklandı; Brest-Litovsk ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri verildi.
- Wilson İlkeleri: ABD'nin savaşa katılmasının ardından yayımlanan ilkeler, yenilen devletlere adil bir barış ve milletlerin kendi geleceğini belirleme hakkı vaat ediyordu.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Boğazlar açılacak, ordu terhis edilecekti. 7. madde ile İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı kazandı; 24. madde Doğu Anadolu'daki altı vilayette karışıklık çıkarsa işgal imkânı veriyordu. Ardından Musul, Antep, Maraş, Urfa, Adana, Antalya ve İzmir işgal edildi.
Sık yapılan hatalar
- Çanakkale'nin sonuçlarını yalnız Osmanlı açısından okumak. Rusya'ya yardım gidememesi ve savaşın uzaması gibi dünya ölçeğindeki sonuçlar da sorulur.
- Gizli antlaşmaların hepsini aynı devletlere yazmak. Londra ve St. Jean de Maurienne'de İtalya'nın payı, İstanbul Antlaşması'nda Rusya'nın payı öne çıkar.
- Mondros'u barış antlaşması saymak. Mondros bir ateşkestir; Osmanlı'ya dayatılan barış antlaşması Sevr'dir.
Nasıl çalışmalı?
Cepheleri bir haritanın üzerinde düşün ve her birine üç not yaz: neden açıldı, karşıda kim vardı, sonuç ne oldu. Kafkas'ta Rusya, Kanal'da ve Irak'ta İngiltere, Çanakkale'de İtilaf donanması ve ordusu. Mondros'ta ise önemli maddeleri tek tek yaz ve karşılarına hangi işgale ya da hangi Millî Mücadele kararına yol açtığını not et. Örneğin 7. madde ile Anadolu'daki işgaller arasındaki bağı tek cümleyle kurabiliyorsan, aşağıdaki soruyu süre harcamadan çözersin.
İtilaf Devletlerinin gizli antlaşmaları
| Antlaşma | Öne çıkan vaat |
|---|---|
| İstanbul | Rusya'ya İstanbul ve Boğazlar |
| Londra | İtalya'ya Onikiada ve Antalya çevresi |
| Sykes-Picot | Osmanlı'nın Arap toprakları ve Anadolu'nun güneyi İngiltere ile Fransa arasında; Rusya'ya Doğu Anadolu'da pay |
| St. Jean de Maurienne | İtalya'ya İzmir ve çevresi |
Zaman çizelgesi
- 1914Saraybosna suikastı savaşı başlattı; Osmanlı Almanya'nın yanında savaşa girdi.
- 18 Mart 1915Çanakkale'de İtilaf donanması geri püskürtüldü.
- 1917Rusya'da Bolşevik İhtilali; gizli antlaşmalar açıklandı.
- 30 Ekim 1918Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.
- 15 Mayıs 1919İzmir işgal edildi.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesine göre İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. Bu madde aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevap B. "Güvenliği tehdit eden durum" ifadesi belirsizdir ve İtilaf Devletlerine istedikleri yeri işgal etme imkânı verir. Anadolu'daki işgallerin dayanağı bu madde oldu; öteki seçenekler antlaşmanın içeriğiyle çelişir.
Kendini dene
Mondros Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan bir barış antlaşmasıdır.
Çanakkale Savaşı'nın sonucunda Rusya'ya yardım ulaştırılamamıştır.
Gizli antlaşmalar Bolşevik İhtilali'nden sonra açıklanmıştır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı ve I. Dünya Savaşı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Çanakkale Savaşı'nın en önemli sonuçları nelerdir?
İtilaf Devletleri Boğazları geçemedi, Rusya'ya yardım ulaştırılamadı ve savaş uzadı. Türk milletinin kendine güveni arttı, Mustafa Kemal tanınmaya başladı.
XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı ve I. Dünya Savaşı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.