Bir bakışta
- Fatih 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verdi, 1473'te Otlukbeli'nde Uzun Hasan'ı yendi.
- Çaldıran (1514) Safevilere; Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) Memlüklere karşıdır.
- Halifelik Mısır'ın fethiyle Yavuz döneminde Osmanlı'ya geçti.
- 1538 Preveze zaferiyle Akdeniz hâkimiyeti sağlandı.
- Tımarda vergi geliri sipahiye bırakılır, karşılığında sipahi asker yetiştirir.
Konu nedir?
1453'ten sonraki yüz yılda Osmanlı, Viyana önlerinden Basra Körfezi'ne, Cezayir'den Kırım'a uzanan bir imparatorluğa dönüştü. Bu başlıkta bu genişlemeyi padişah padişah izleyecek, sonra bu büyüklükteki bir ülkeyi ayakta tutan teşkilatı göreceksin: Divan-ı Hümayun, ordu ve tımar. Sorular fetihlerin sonucunu ve kurumların nasıl işlediğini birlikte yorumlamanı ister.
Bilmen gerekenler
- Fatih Sultan Mehmet: Sırbistan, Mora ve Bosna'yı aldı; 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verdi. 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı yendi. Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlandı, İtalya'da Otranto alındı. Devlet yönetimine ilişkin Kanunname hazırlattı.
- II. Bayezid: Cem Sultan olayı, Avrupa devletlerinin bu durumu Osmanlı'ya karşı kullanmasına yol açtı ve fetihleri yavaşlattı. Memlüklerle ilk savaşlar ve Venedik'le deniz savaşları bu dönemdedir.
- Yavuz Sultan Selim: 1514 Çaldıran'da Safevileri, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye'de Memlükleri yendi. Halifelik Osmanlı'ya geçti; baharat yolunun önemli bölümü ve kutsal şehirler Osmanlı denetimine girdi.
- Kanuni Sultan Süleyman: Belgrad ve Rodos alındı. 1526 Mohaç zaferiyle Macaristan'ın büyük bölümü Osmanlı etkisine girdi; Viyana kuşatıldı. Barbaros Hayreddin Paşa'nın 1538 Preveze zaferiyle Akdeniz hâkimiyeti sağlandı; Trablusgarp alındı. Safevilerle 1555'te Amasya Antlaşması imzalandı. Fransa'ya ticari ayrıcalıklar (kapitülasyon) tanındı.
- Devlet teşkilatı: Devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü: sadrazam (vezir-i azam), vezirler, kazasker (hukuk ve eğitim), defterdar (maliye), nişancı (yazışmalar ve tapu kayıtları). Ordunun merkezinde maaşlı kapıkulu askerleri, taşrada tımarlı sipahiler vardı.
- Toprak sistemi: Toprakların çoğu devlete ait miri arazidir. Tımar sisteminde bir bölgenin vergi geliri, karşılığında asker yetiştirmek şartıyla sipahiye bırakılırdı; dirlikler gelirine göre has, zeamet ve tımar olarak ayrılırdı.
Sık yapılan hatalar
- Yavuz'un savaşlarında rakipleri karıştırmak: Çaldıran Safevilere, Mercidabık ve Ridaniye Memlüklere karşıdır. Yavuz döneminin üç savaşından yalnız ilki doğuya, Safevilere yöneliktir.
- Halifeliği Kanuni'ye bağlamak. Halifelik Mısır'ın fethiyle, 1517'de Yavuz döneminde Osmanlı'ya geçti.
- Tımar gelirinin İstanbul'a gönderildiğini düşünmek. Gelir sipahide kalır; devletin aldığı karşılık, savaş zamanı gelen atlı askerdir.
Nasıl çalışmalı?
Her padişah için kâğıdı ikiye böl: solda doğu politikası (Akkoyunlu, Safevi, Memlük), sağda batı politikası (Balkanlar, Macaristan, Akdeniz). Her iki tarafa kimle savaştığını, hangi antlaşmayı yaptığını ve ne kazanıldığını yaz. Teşkilat kısmında aşağıdaki divan tablosunu kapatıp görevlerden üyeyi bulmaya çalış. Tımar için de kısa bir alıştırma: sistemin devlete, köylüye ve sipahiye ayrı ayrı ne kazandırdığını birer cümleyle yaz. Aşağıdaki örnek soru bu üç cümleden ikisini sorar.
Divan-ı Hümayun üyeleri ve görevleri
| Divan üyesi | Görevi |
|---|---|
| Sadrazam (vezir-i azam) | Padişahın mutlak vekili, divana başkanlık eder. |
| Vezirler | Devlet işlerinde sadrazama yardım eder. |
| Kazasker | Hukuk ve eğitim işleri; kadı ve müderris atamaları. |
| Defterdar | Maliye: devletin gelir ve giderleri. |
| Nişancı | Yazışmalar, tapu kayıtları, fermanlara tuğra çekme. |
Zaman çizelgesi
- 1461Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi.
- 1473Otlukbeli: Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan yenildi.
- 1514Çaldıran: Safeviler yenildi.
- 1516Mercidabık: Memlükler yenildi.
- 1517Ridaniye: Mısır alındı, halifelik Osmanlı'ya geçti.
- 1526Mohaç: Macaristan'ın büyük bölümü Osmanlı etkisine girdi.
- 1538Preveze: Akdeniz hâkimiyeti sağlandı.
- 1555Amasya Antlaşması: Safevilerle barış.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Osmanlı tımar sistemiyle ilgili aşağıdaki yargılar veriliyor: I. Devlet, hazineden ödeme yapmadan atlı asker beslemiştir. II. Toprağın boş bırakılmaması sağlanarak üretim sürdürülmüştür. III. Toprak vergilerinin tamamı doğrudan merkez hazinesine aktarılmıştır. Bu yargılardan hangileri doğrudur?
Cevap B. Tımar sisteminde vergi geliri sipahiye bırakılır, sipahi de bu gelirle asker yetiştirir; devlet böylece hazineden para harcamadan ordu besler (I). Sipahi köylünün toprağı işlemesini denetlediği için üretim sürer (II). Gelir sipahide kaldığından III yanlıştır.
Kendini dene
Halifelik Osmanlı'ya Kanuni döneminde geçmiştir.
Tımar sisteminde sipahi, vergi geliri karşılığında asker yetiştirir.
Çaldıran Savaşı Memlüklere karşı yapılmıştır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Dünya Gücü Osmanlı (1453–1595) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Preveze Deniz Savaşı neden önemlidir?
1538'de Haçlı donanmasına karşı kazanılan Preveze zaferi Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğünü sağladı. Akdeniz hâkimiyeti soran bir soruda aranan isimler Preveze ve Barbaros Hayreddin Paşa'dır.
Dünya Gücü Osmanlı (1453–1595) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.