Bir bakışta
- Kut: yönetme yetkisinin hükümdara Gök Tanrı tarafından verildiği inancı.
- Devlet işleri kurultayda görüşülür; yazısız hukuk kurallarına töre denir.
- İkili teşkilatta doğuyu kağan, batıyı yabgu yönetir.
- Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürklerdir (552, Bumin Kağan).
- Uygurlar tarım, saray, tapınak ve şehirlerle yerleşik hayata geçti.
Konu nedir?
Hayvanlarıyla mevsimden mevsime yer değiştiren bir toplum devletini nasıl yönetir? İslamiyet öncesinde Orta Asya ve çevresinde kurulan Türk devletleri bu sorunun cevabını verir. Bu başlıkta hem tek tek devletleri hem de hepsinde ortak olan kurumları göreceksin. Sınav, olay ezberinden çok kut, töre ve kurultay gibi kavramları doğru yorumlayıp yorumlamadığını ölçer.
Bilmen gerekenler
- Orta Asya Türk kültürü: Ekonomi büyük ölçüde hayvancılığa dayanan konar-göçer yaşamdır. Kut anlayışına göre yönetme yetkisi hükümdara Gök Tanrı tarafından verilir. Devlet işleri kurultayda (toy) görüşülür. Yazısız hukuk kurallarına töre denir.
- Devlet yapısı: Ülke hanedanın ortak malı sayılır; bu anlayış taht kavgalarına yol açar. İkili teşkilatta devlet doğu ve batı olarak yönetilir: doğuda kağan, batıda yabgu bulunur. Ordu, Mete Han döneminden beri onlu sisteme göre düzenlenir.
- Asya Hun Devleti: Bilinen ilk düzenli Türk devleti kabul edilir. Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi, Çin üzerinde baskı kurdu.
- Göktürkler: 552'de Bumin Kağan tarafından kuruldu; "Türk" adını devlet adı olarak ilk kullanan devlettir. Batıda İstemi Yabgu, Sasanilerle iş birliği yaparak Akhunlara karşı mücadele etti ve İpek Yolu ticaretinde söz sahibi oldu. II. Göktürk Devleti döneminden kalan Orhun Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk), Türk adının geçtiği ilk Türkçe yazılı belgeler arasındadır.
- Uygurlar: 744'te kuruldu. Bögü Kağan döneminde Maniheizm benimsendi. Uygurlar tarımla uğraştı, saray, tapınak ve şehirler kurarak yerleşik hayata geçti, kendi alfabelerini kullandı. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.
- Diğer Türk devletleri ve toplulukları: Avrupa Hunları (Balamir döneminde başlayan Kavimler Göçü, Attila), Avarlar, Hazarlar (yöneticilerin Museviliği benimsemesi), Bulgarlar (İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul etti), Peçenekler, Kıpçaklar, Oğuzlar ve Karluklar.
Sık yapılan hatalar
- Kurultayı yerleşikliğin işareti saymak. Kurultay göçebe Türk devletlerinin hepsinde vardı; Uygurların yerleşik olduğunu kanıtlamaz.
- Orhun Yazıtları'nı I. Göktürk Devleti'ne bağlamak. Yazıtlar II. Göktürk döneminden kalmıştır.
- Uygurlara özgü kanıtları (tarım, saray, tapınak) bütün Türk devletlerine genellemek.
- Ülkenin hanedanın ortak malı sayılmasını merkezî gücü artıran bir özellik gibi okumak. Her şehzadeye hak iddia etme imkânı verdiği için sonuç taht kavgaları ve kısa ömürlü devletler oldu.
Nasıl çalışmalı?
Kut, töre, kurultay, ikili teşkilat ve onlu sistemi kitaba bakmadan birer cümleyle tanımla. Tanımlayamadığın kavram, soruda seni yanıltacak olandır. Sonra her devlet için küçük bir kart yaz: kurucu, öne çıkan hükümdar, yaptığı "ilk"ler, yıkılış. Öncüllü sorularda her öncülün yanına kurşun kalemle "ortak" ya da "bu devlete özgü" diye not düş. Aşağıdaki Uygur sorusunda III. öncülü eleyebilmenin yolu tam olarak bu ayrımdır.
Zaman çizelgesi
- 375Balamir önderliğindeki Avrupa Hunlarının batıya ilerleyişiyle Kavimler Göçü başladı.
- 552Bumin Kağan Göktürk Devleti'ni kurdu; Türk adı ilk kez devlet adı oldu.
- 744Uygur Devleti kuruldu.
- 840Uygur Devleti Kırgızlar tarafından yıkıldı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Uygurlarla ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor: I. Saray, tapınak ve şehirler inşa etmişlerdir. II. Tarımla uğraşmışlardır. III. Devlet işlerini kurultayda görüşmüşlerdir. Bu bilgilerden hangileri Uygurların yerleşik hayata geçtiğinin kanıtı olarak gösterilebilir?
Cevap C. Kalıcı yapılar inşa etmek ve tarım yapmak bir yerde sürekli yaşamayı gerektirir; I ve II bu yüzden yerleşikliğin kanıtıdır. Kurultay göçebe Türk devletlerinde de bulunan ortak bir kurumdur, yerleşikliği kanıtlamaz.
Kendini dene
Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması merkezî otoriteyi güçlendirmiştir.
Orhun Yazıtları II. Göktürk Devleti döneminden kalmıştır.
Kurultayın varlığı bir Türk devletinin yerleşik olduğunu gösterir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda İlk ve Orta Çağda Türk Dünyası soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kut anlayışı neden önemlidir?
Kut, hükümdarın yönetme yetkisini Tanrı vergisi sayar. Kutun hanedanın bütün erkek üyelerine geçtiğine inanıldığı için her şehzade tahtta hak iddia edebiliyordu; taht kavgaları ve devletlerin kısa ömrü buradan kaynaklanır.
İlk ve Orta Çağda Türk Dünyası konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.