Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Tarih · konu anlatımı

Tarih Bilimi ve İlk Uygarlıklar

Kaynak türleri, kronoloji ve takvimler; Mezopotamya, Mısır ve Anadolu uygarlıklarının katkıları. AYT Tarih anlatımı ve çözümlü örnek.

Bir bakışta

  • Tarih öncesi devirleri tarih çağlarından yazının icadı ayırır.
  • Çağ sınırları: 375 Kavimler Göçü, 1453 İstanbul'un fethi, 1789 Fransız İhtilali.
  • Sümerler Ay yılı, Mısırlılar Nil taşkınlarını izleyerek Güneş yılı esaslı takvim kullandı.
  • Anadolu'ya yazıyı ticaret kolonileri kuran Asurlu tüccarlar getirdi.
  • Parayı ilk kullanan Lidyalılardır; Kadeş Antlaşması Hititler ile Mısır arasındadır.

Konu nedir?

Tarihçi geçmişe tanık olamaz; elinde yalnız kaynaklar vardır. Tarih bilimi bu yüzden geçmişteki insan topluluklarının olaylarını yer ve zaman belirterek, sebep–sonuç ilişkisi içinde ve belgeye dayanarak inceler. Bu başlıkta önce tarihçinin nasıl çalıştığını ve zamanın nasıl ölçüldüğünü, sonra yazıyı ilk kullanan uygarlıkların bize ne bıraktığını göreceksin.

Bilmen gerekenler

  • Tarih ve zaman: Tarihçi kaynaklarla çalışır. Birinci el kaynak olayın yaşandığı döneme aittir (yazıt, belge, eser); ikinci el kaynak sonradan bu kaynaklara dayanarak yazılmış incelemedir. Tarihte deney yapılamaz, bir olay ikinci kez yaşatılamaz; tarafsızlık ve belgeye bağlılık bu yüzden bu kadar önemlidir.
  • Kronoloji: Olayları oluş sırasına koymaktır. Tarih öncesi devirler ile tarih çağlarını yazının icadı ayırır. Tarih çağları genel kabule göre İlk Çağ, Orta Çağ (375 Kavimler Göçü), Yeni Çağ (1453 İstanbul'un fethi) ve Yakın Çağ (1789 Fransız İhtilali) olarak bölünür.
  • Takvimler: Sümerler Ay yılı, Mısırlılar Nil taşkınlarını izleyerek Güneş yılı esaslı takvim kullandı. Türkler 12 Hayvanlı Türk Takvimi'ni, Müslümanlar Hicret'i başlangıç alan Hicri takvimi kullandı. Türkiye 1926'dan itibaren Miladi takvimi kullanır.
  • Mezopotamya: Sümerler çivi yazısını buldu, ziggurat denen tapınaklar yaptı, Gılgamış Destanı'nı bıraktı. Akadlar bölgede ilk merkezî imparatorluğu kurdu. Babil Kralı Hammurabi, "kısasa kısas" anlayışına dayanan yazılı kanunlarıyla bilinir. Asurlular ticarette öne çıktı; Anadolu'daki ticaret kolonileri aracılığıyla Anadolu'ya yazıyı getirdiler.
  • Mısır: Firavun hem kral hem tanrı sayılırdı. Hiyeroglif yazı, piramitler, mumyalama sayesinde ilerleyen tıp ve Nil taşkınlarından sonra tarlaları yeniden ölçme ihtiyacıyla gelişen geometri öne çıkar.
  • Anadolu uygarlıkları: Hititler (başkent Hattuşa, Pankuş meclisi, Mısır ile Kadeş Antlaşması), Frigler (Gordion, tarıma verilen önem), Lidyalılar (Sardes, parayı ilk kullanan uygarlık, Kral Yolu), İyonlar (Batı Anadolu kıyıları, felsefe ve bilim, Thales), Urartular (Van çevresi, su kanalları, madencilik).

Sık yapılan hatalar

  • Anadolu'ya yazıyı kimin getirdiği en çok karışan bilgidir. Getirenler ticaret kolonileri kuran Asurlu tüccarlardır; Hitit ya da Frig işaretleyen öğrenci kolonileri atlamıştır.
  • Ay yılı ile Güneş yılını karıştırmak. Ay yılı her yıl yaklaşık 11 gün geride kalır; mevsimleri doğru izleyen, bu yüzden tarıma uyan Güneş yılıdır.
  • MÖ tarihlerin geriye doğru sayıldığını gözden kaçırmak: MÖ 1200, MÖ 800'den 400 yıl daha eskidir.
  • Çağları başlatan olayları birbirinin yerine yazmak; 375, 1453 ve 1789 sırasını bir kez kendin yaz, karışıklık biter.

Nasıl çalışmalı?

Bir kâğıdı beş sütuna böl: yer, yönetim, din, yazı, katkı. Sümerlerden Urartulara kadar her uygarlığı bir satıra yaz. Bir hafta sonra uygarlık adlarının olduğu sütunu katlayıp kapat ve yalnız katkılara bakarak satırları tanımaya çalış. "Para", "Kral Yolu", "Pankuş" gibi tek kelimelik ipuçlarından uygarlığı bulabiliyorsan bu kısım oturmuştur. Takvim sorularında önce şunu sor: bu toplum neyi takip etmek zorundaydı? Nil taşkınını bekleyen Mısırlının Güneş'e bakması bu sorunun cevabıdır.

Anadolu uygarlıkları bir bakışta

UygarlıkMerkez / bölgeÖne çıkan özellik
HititlerHattuşaPankuş meclisi, Mısır ile Kadeş Antlaşması
FriglerGordionTarıma verilen önem
LidyalılarSardesParayı ilk kullanma, Kral Yolu
İyonlarBatı Anadolu kıyılarıFelsefe ve bilim, Thales
UrartularVan çevresiSu kanalları, madencilik

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Anadolu uygarlıkları ile bu uygarlıklara ait özellikler aşağıda eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Kendini dene

Olayın yaşandığı döneme ait bir yazıt birinci el kaynaktır.

MÖ 800, MÖ 1200'den daha eski bir tarihtir.

Ay yılı esaslı takvim mevsimleri Güneş yılından daha doğru izler.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Tarih Bilimi ve İlk Uygarlıklar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Kadeş Antlaşması neden önemlidir?

Hititler ile Mısırlılar arasında imzalandı ve metni günümüze ulaşan en eski yazılı antlaşmalardan biri. Diplomasi tarihinin ilk örnekleri arasında sayılmasının nedeni bu.

Tarih Bilimi ve İlk Uygarlıklar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.