Bir bakışta
- Özel adlara gelen ekler kesmeyle ayrılır; kurum adlarına gelenler ayrılmaz.
- Bağlaç olan "de" ve "ki" ile soru eki "mi" ayrı yazılır.
- Ses olayı ya da anlam kayması olan birleşik sözcükler bitişik yazılır.
- Kısaltmalara gelen ekler kısaltmanın okunuşuna uyar: TDK'ye.
Konu nedir?
Yazım sorusu çoğu zaman şöyle gelir: beş cümle var ve birinde tek bir harf, bir boşluk ya da bir kesme işareti yanlış. Kuralı bilmek gerekir ama yetmez; gözünün yanlışı hızlı yakalaması da gerekir. Ölçü, Türk Dil Kurumunun (TDK) belirlediği güncel yazım kurallarıdır.
Bilmen gerekenler
- Büyük harf: Cümle büyük harfle başlar. Kişi, yer, kurum, kitap ve dergi adları büyük harfle yazılır: "Ayşe", "Erzurum", "Türk Dil Kurumu". Unvanlar adla birlikte büyük harfle başlar: "Ali Bey", "Dr. Selin Kaya".
- Gün ve ay adları: Belirli bir tarih bildiriyorsa büyük harfle başlar: "29 Ekim 1923 Pazartesi". Tarih bildirmiyorsa küçük yazılır: "Her pazartesi yüzmeye gider."
- Kesme işareti: Özel adlara gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılır: "Ankara'ya", "Ayşe'nin". Kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekler ise ayrılmaz: "Türk Dil Kurumuna".
- Birleşik sözcükler: Ses düşmesi ya da türemesi olan birleşik sözcükler bitişik yazılır: "kaybolmak", "hissetmek", "sütlaç". Anlam kayması olanlar da bitişiktir: "hanımeli", "kuşburnu". Ses olayı yoksa "etmek, olmak" ile kurulan fiiller ayrı yazılır: "yardım etmek", "kabul etmek".
- Sayılar: Birden fazla sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır: "iki yüz elli". Rakamla yazılan sayılara gelen ekler kesmeyle ayrılır: "1999'da". Sıra sayıları rakamla "5." ya da "5'inci" biçiminde gösterilir.
- Kısaltmalar: Büyük harfli kısaltmalara gelen ekler kısaltmanın okunuşuna uyar: "TDK'ye" (son harf "ke" diye okunur), "NATO'ya". Küçük harfli ölçü kısaltmalarına gelen ek, sözcüğün açık okunuşuna göre yazılır: "5 kg'dan" (kilogramdan).
- Eklerin yazımı: Bağlaç olan "de/da" ayrı, bulunma eki "-de/-da" bitişik yazılır: "Sen de gel." / "Evde kal." Bağlaç olan "ki" ayrı, sıfat ya da zamir yapan "-ki" bitişik yazılır: "Duydum ki gelmişsin." / "evdeki", "seninki". Soru eki "mi" her zaman ayrı yazılır: "Geldin mi?"
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok bağlaç olan "de" ile bulunma eki "-de" karışır. Pratik bir yol var: "de"yi cümleden çıkar. Cümle hâlâ kurallıysa bağlaçtır ve ayrı yazılır ("Sen de gel." → "Sen gel."). Cümle bozuluyorsa ektir ve bitişik yazılır ("Evde kal." → "Ev kal." olmaz).
- "belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki" sözcüklerindeki "ki"yi ayırmak. Bunlar kalıplaşmıştır, bitişik yazılır.
- Kurum adlarına gelen ekleri kesmeyle ayırmak: doğrusu "Ankara Üniversitesine" biçimidir.
- Kısaltmaya ek getirirken açık hâline bakmak. "TDK" "te-de-ke" diye okunur, bu yüzden "TDK'ye" yazılır.
Nasıl çalışmalı?
Her kural için bir doğru, bir yanlış cümle yaz ve ikisini yan yana tut; yanlışı görmeye alışan göz sınavda hızlanır. En çok karışan üç noktayı ("de/da", "ki", kesme işareti) ayrı bir sayfada topla. Haftada bir gün bir gazete köşe yazısından birkaç paragrafı yalnız bu üç noktaya bakarak tara. Emin olmadığın bir sözcükle karşılaşınca tahmin etme; TDK'nin çevrim içi yazım kılavuzuna bak ve sözcüğü listene ekle.
"de", "ki" ve "mi" nasıl yazılır?
| Biçim | Görevi | Yazımı | Örnek |
|---|---|---|---|
| de / da | Bağlaç | Ayrı | Sen de gel. |
| -de / -da | Bulunma hâl eki | Bitişik | Evde kal. |
| ki | Bağlaç | Ayrı | Duydum ki gelmişsin. |
| -ki | Sıfat ya da zamir yapan ek | Bitişik | evdeki, seninki |
| mi | Soru eki | Ayrı | Geldin mi? |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?
Cevap C. "Sende" sözcüğündeki "de" bağlaçtır: çıkardığında "Sen mi bu filmi izledin?" kalır ve cümle bozulmaz. Bağlaç ayrı yazılır: "Sen de mi bu filmi izledin?" Öbür cümlelerde yazım yanlışı yok.
Kendini dene
"Her pazartesi kütüphaneye gider." cümlesinde "pazartesi" küçük harfle doğru yazılmıştır.
"Türk Dil Kurumu'na" yazımı doğrudur.
"Yardım etmek" ayrı yazılır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Yazım Kuralları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kurum adlarına gelen ekler neden kesmeyle ayrılmıyor?
TDK kuralı böyle: kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz ("Millî Eğitim Bakanlığına", "Atatürk Lisesinde"). Kişi ve yer adlarında ise kesme kullanılır ("Ankara'da").
Yazım Kuralları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.