Bir bakışta
- Açıklama ve örnekten önce iki nokta konur.
- Virgüllerle ayrılmış grupları noktalı virgül ayırır.
- Hitaplardan sonra ve sıralı cümlelerin arasına virgül konur.
- Soru eki taşıyıp soru anlamı vermeyen cümlenin sonuna nokta konur.
Konu nedir?
"Genç kadına yardım etti." ile "Genç, kadına yardım etti." aynı cümle değildir. İlkinde yardım edilen genç bir kadındır; ikincisinde bir genç, bir kadına yardım eder. Tek bir virgül anlamı değiştirdi. Noktalama işaretleri yazıda duraklamayı, vurguyu ve cümleler arasındaki ilişkiyi gösterir. Sorular çoğunlukla ayraçla gösterilen yere hangi işaretin gelmesi gerektiğini ya da hangi cümlede bir işaretin yanlış kullanıldığını sorar.
Bilmen gerekenler
- Nokta (.): Tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmaların sonuna ("Dr.", "vb."), sıra bildiren rakamlardan sonra ("3. sınıf") ve tarihlerde gün, ay, yıl arasına ("19.11.2026") konur.
- Virgül (,): Eş görevli sözcük ve söz öbeklerini ayırır: "Elma, armut ve ayva aldık." Sıralı cümleleri ayırır, hitaplardan sonra konur ("Arkadaşlar, toplantı başlıyor.") ve ara sözleri ayırır. Anlam karışıklığını önlemek için özneden sonra da konabilir: "Genç, kadına yardım etti." Ondalık kesirlerde de virgül kullanılır: "2,5".
- Noktalı virgül (;): Virgüllerle ayrılmış tür ya da takımları birbirinden ayırır: "Kırmızı, sarı sıcak; mavi, mor soğuk renklerdir." Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için de kullanılır.
- İki nokta (:): Açıklama ya da örnek verilecek sözlerden önce konur: "Çantasında şunlar vardı: defter, kalem, silgi." Aktarılan sözden önce ve karşılıklı konuşmalarda konuşanın adından sonra da kullanılır.
- Tırnak işareti: Başkasından aynen aktarılan sözleri ve özellikle vurgulanmak istenen ifadeleri gösterir.
- Soru ve ünlem işareti: Soru işareti soru bildiren cümlenin sonuna, ünlem işareti sevinç, korku, şaşkınlık bildiren cümlelerin ve seslenmelerin sonuna konur.
- Diğerleri: Üç nokta tamamlanmamış cümlelerde, ayraç açıklamalarda kullanılır. Kısa çizgi satır sonunda bölünen sözcüklerde ve "Ankara-İstanbul yolu" gibi "ile, arası" anlamında kullanılır. Kesme işareti özel adlara gelen ekleri ayırır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok virgül ile noktalı virgül karışır. Kural kısadır: içinde zaten virgül olan grupları birbirinden ayırman gerekiyorsa noktalı virgül koyarsın. "Kırmızı, sarı sıcak; mavi, mor soğuk renklerdir." cümlesinde iki grup var ve her birinin içinde virgül var.
- Soru eki taşıyan ama soru sormayan cümleye soru işareti koymak. "Toplantıya katılır mı bilmiyorum." bir bildirimdir, sonuna nokta konur.
- Açıklamadan önce iki nokta yerine virgül koymak.
- Son iki ögeyi bağlayan "ve"den önce de virgül koymak: "Elma, armut, ve ayva aldık." yanlıştır.
Nasıl çalışmalı?
Bir gazete yazısından kısa bir paragraf seç, defterine geçir ve bütün işaretleri sil. Ertesi gün işaretleri yeniden yerleştir, sonra özgün metinle karşılaştır. Farklı koyduğun her yerde kendine "Yazar burada neden durdu?" diye sor. Soru çözerken önce cümlenin anlamını oku; her ayraçta, sesli okusan nasıl bir duraklama yapacağını düşün. Kısa bir nefes çoğu zaman virgüldür, açıklamaya geçiş iki nokta, bitmiş bir yargı ise noktadır.
Sık sorulan işaretler
| İşaret | Nerede kullanılır? | Örnek |
|---|---|---|
| Nokta (.) | Biten cümlenin sonunda, sıra bildiren rakamdan sonra | 3. sınıfa geçti. |
| Virgül (,) | Eş görevli ögeler arasında, hitaptan sonra | Arkadaşlar, toplantı başlıyor. |
| Noktalı virgül (;) | İçinde virgül olan grupları ayırırken | Kırmızı, sarı sıcak; mavi, mor soğuk renklerdir. |
| İki nokta (:) | Açıklama ve örnekten önce | Şunları aldı: defter, kalem. |
| Üç nokta (...) | Tamamlanmamış cümlenin sonunda | Bir gün mutlaka... |
| Kısa çizgi (-) | "ile, arası" anlamında ve satır sonunda | Ankara-İstanbul yolu |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraçla ( ) gösterilen yere iki nokta (:) getirilmelidir?
Cevap A. "Şunları" sözcüğünden sonra alınanlar tek tek sayılıyor; açıklamadan önce iki nokta konur. B'de hitaptan sonra virgül, C'de sıralı cümleler arasında virgül, D'de soru işareti, E'de kısaltmadan sonra nokta gelmeli.
Kendini dene
Ondalık kesirler virgülle ayrılır: "2,5".
"Toplantıya katılır mı bilmiyorum" cümlesinin sonuna soru işareti konur.
Satır sonuna sığmayan sözcük bölünürken kısa çizgi kullanılır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Noktalama İşaretleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Virgül ile noktalı virgülü nasıl ayırırım?
Noktalı virgül virgülden biraz daha uzun bir duraklamadır. İçinde zaten virgül bulunan grupları ya da ögeleri arasında virgül olan sıralı cümleleri ayırırken noktalı virgüle geçersin; geri kalan durumların çoğunda virgül yeterlidir.
Noktalama İşaretleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.