Bir bakışta
- Sıfat ismi niteler ya da belirtir; zamir ismin yerini tutar.
- Belirtili tamlamada iki ek de, belirtisiz tamlamada yalnız tamlanan ek alır.
- Nitelediği ismi düşen sıfat adlaşır ve isim olur.
- "bu, şu, o" bir ismin önündeyse sıfat, tek başınaysa zamirdir.
Konu nedir?
"Bu kitap" ile "Bunu okudum" cümlelerindeki "bu" aynı sözcüktür ama aynı tür değildir. İlkinde bir ismi belirtiyor, ikincisinde ismin yerini tutuyor. İsim, sıfat ve zamir; varlıkları adlandıran, niteleyen ve onların yerine geçen sözcüklerdir. Bir sözcüğün türünü bu yüzden her zaman cümle içinde belirlersin.
Bilmen gerekenler
- İsimler: Varlıklara verilen adlardır. Özel isim ("Van Gölü") ve cins isim ("göl"); somut ("masa") ve soyut ("sevgi"); tekil, çoğul ve topluluk ismi ("ordu", "sürü") olarak sınıflandırılır.
- İsim tamlamaları: Belirtili tamlamada iki ek de bulunur: "evin kapısı". Belirtisiz tamlamada yalnız tamlanan ek alır: "ev kapısı". Takısız tamlamada tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını gösterir ve ek almaz: "demir kapı". İkiden fazla isimle kurulan tamlama zincirleme tamlamadır: "okulun bahçe kapısı".
- Sıfatlar: İsmi niteleyen ya da belirten sözcüklerdir. Niteleme sıfatı: "kırmızı elma". Belirtme sıfatları: işaret ("bu ev"), sayı ("üç kitap", "ikinci sıra", "beşer elma", "yarım ekmek"), belgisiz ("bazı insanlar", "birkaç gün") ve soru ("hangi yol", "kaç kişi") sıfatları.
- Sıfat tamlaması: Sıfat ile nitelediği ismin oluşturduğu öbektir: "yorgun yolcu". Sıfat, nitelediği isim olmadan kullanılırsa adlaşmış sıfat olur: "Yorgunlar dinlensin."
- Zamirler: İsmin yerini tutar. Kişi zamirleri ("ben, sen, o"), dönüşlülük zamiri ("kendi"), işaret zamirleri ("bu, şu, o, bunlar"), belgisiz zamirler ("biri, herkes, kimse"), soru zamirleri ("kim, ne, hangisi") ve "-ki" ilgi zamiri ("benimki") vardır.
- Sıfat mı, zamir mi? "O ev" öbeğinde "o" bir ismi belirttiği için sıfattır; "O çok çalışkan." cümlesinde bir kişinin yerini tuttuğu için zamirdir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok takısız tamlama ile sıfat tamlaması karışır. "Demir kapı"da demir, kapının neyden yapıldığını söyler; bu takısız isim tamlamasıdır. "Sağlam kapı"da sağlam, kapının nasıl olduğunu söyler; bu sıfat tamlamasıdır. Kendine "neyden yapılmış?" diye sor.
- İşaret sözcüklerini her zaman sıfat saymak. Ardından isim gelmiyorsa ("Bunu sevdim.") zamirdir.
- Adlaşmış sıfatı hâlâ sıfat saymak: "Yorgunlar dinlensin." cümlesinde "yorgunlar" bir ismin yerine kullanılmıştır, isimdir.
- "O" sözcüğünü cümleye bakmadan sınıflandırmak; kişi zamiri, işaret zamiri ya da işaret sıfatı olabilir.
Nasıl çalışmalı?
Kısa bir hikâyeden bir paragraf seç ve üç renkli kalemle çalış: isimler bir renk, sıfatlar bir renk, zamirler bir renk. Tamlamaları bulduğunda türünü kenara yaz. İlk paragrafta renkler birbirine karışabilir, bu normaldir; üçüncü paragrafta ayrım belirginleşir. Soruda takıldığında tek bir soru sor: "Bu sözcük bir ismin önünde durup onu niteliyor mu, yoksa ismin yerine mi geçmiş?" Cevap seni doğru türe götürür.
İsim tamlamaları
| Tamlama | Ek durumu | Örnek |
|---|---|---|
| Belirtili | Tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır | evin kapısı |
| Belirtisiz | Yalnız tamlanan iyelik eki alır | ev kapısı |
| Takısız | İki sözcük de ek almaz; tamlayan malzemeyi gösterir | demir kapı |
| Zincirleme | Tamlayanı ya da tamlananı bir tamlama olan tamlama | okulun bahçe kapısı |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işaret zamiri kullanılmıştır?
Cevap C. "Bunlar" bir ismin yerini tutuyor, bu yüzden işaret zamiri. A ve B'deki "bu" ve "şu" isimlerin önüne gelip onları belirtiyor; bunlar işaret sıfatı. D'de soru sıfatı ("hangi kitap"), E'de belgisiz sıfat ("birkaç öğrenci") var.
Kendini dene
"Demir kapı" bir sıfat tamlamasıdır.
"Seninki daha güzel." cümlesinde ilgi zamiri vardır.
"Bazı öğrenciler erken geldi." cümlesinde belgisiz zamir vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda İsim, Sıfat ve Zamir soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Belirtisiz isim tamlaması ile takısız tamlama nasıl ayrılır?
Eke bak. Belirtisiz tamlamada tamlanan iyelik eki alır: "ev kapı-sı". Takısız tamlamada iki sözcük de ek almaz ve tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını gösterir: "demir kapı".
İsim, Sıfat ve Zamir konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.