Bir bakışta
- Yüklemi fiil olan cümle fiil cümlesi, isim olan cümle isim cümlesidir.
- Yüklem sondaysa kurallı, değilse devrik cümledir.
- Fiilimsi, şart eki ya da "ki" bağlacı içeren cümle birleşiktir.
- Bağlaçsız bağımsız cümleler sıralı, bağlaçla bağlananlar bağlı cümledir.
Konu nedir?
Tek bir cümleyi dört ayrı gözle okuyabilirsin. "Okul bitince köye gitmedik." cümlesi hem fiil cümlesi, hem kurallı, hem olumsuz, hem de yapısına göre birleşiktir. Cümleler; yüklemin türü, yüklemin yeri, anlam ve yapı olmak üzere dört ölçüte göre sınıflandırılır ve her cümle dördünde de aynı anda bir yere oturur. Sorular en çok yapı ölçütü üzerinden gelir.
Bilmen gerekenler
- Yüklemin türüne göre: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümle fiil cümlesidir: "Yağmur başladı." Yüklemi ek fiil almış ya da almamış bir isim soylu sözcük olan cümle isim cümlesidir: "Hava soğuktu.", "Bu çanta senin."
- Yüklemin yerine göre: Yüklem sondaysa kurallı (düz), sonda değilse devrik cümledir: "Gel buraya." Yüklemi olmayan cümleler eksiltili cümledir: "Bir bahar sabahı, sessiz bir kasaba..."
- Anlamına göre: Olumlu ve olumsuz cümleler, soru ve ünlem cümleleri. Biçimce olumsuz olup anlamca olumlu olan cümlelere dikkat et: "Bu filmi izlemeyen yok." (herkes izlemiş).
- Basit cümle: Tek yargı bildirir; içinde fiilimsi grubu, şart eki ya da "ki" ile bağlanmış bir yan cümle bulunmaz: "Kardeşim akşam yemeğini hazırladı."
- Birleşik cümle: Bir temel cümle ile ona bağlı bir yan cümleden oluşur. Yan cümle fiilimsiyle ("Eve gelince yemek yedik."), şart ekiyle ("Erken kalkarsan yetişirsin."), "ki" bağlacıyla ("Duydum ki taşınmışsın.") ya da başka bir cümleyi aynen aktararak (iç içe birleşik cümle) kurulur.
- Sıralı cümle: Bağlaç olmadan, virgül ya da noktalı virgülle birbirine bağlanan bağımsız cümlelerdir: "Kapıyı açtı, içeri baktı."
- Bağlı cümle: Bağımsız cümlelerin "ve, ama, fakat, çünkü" gibi bağlaçlarla bağlanmasıyla oluşur: "Çok çalıştı ama yetişemedi."
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık içinde fiilimsi olan cümle basit sanılır. "Eve gelince yemek yedik." cümlesinde tek çekimli fiil var, ama "gelince" zarf-fiili bir yan cümle kurar; cümle birleşiktir.
- Ek fiilin görünmediği isim cümlelerini tanımamak: "Bu çanta senin." bir isim cümlesidir.
- Bağlaçla kurulan her cümleyi bağlı cümle saymak: "ki" bağlacıyla kurulan cümle birleşiktir.
- Biçimce olumsuz cümlelerin anlamını kaçırmak: "Bu filmi izlemeyen yok." herkesin izlediğini söyler.
Nasıl çalışmalı?
Yapı sorularında üç adımlık bir kontrol listesi kullan. Bir: kaç çekimli yüklem var? Birden fazlaysa cümle sıralı ya da bağlıdır; aralarında bağlaç olup olmadığına bak. İki: tek yüklem varsa fiilimsi, şart eki ya da "ki" bağlacı ara; biri bile varsa cümle birleşiktir. Üç: hiçbiri yoksa cümle basittir. Bu listeyi önce yavaşça, kâğıt üzerinde uygula; birkaç gün sonra gözün aynı taramayı kendiliğinden yapar. Fiilimsiler konusunu yeniden gözden geçirmek bu konuda doğrudan puan getirir.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi yapısına göre basit cümledir?
Cevap B. B'de tek yüklem ("çalıştı") var; fiilimsi, şart eki ya da "ki" yok. Bu yüzden basit cümle. A'da "kararınca" zarf-fiili, E'de "ki" bağlacı cümleyi birleşik yapar. C sıralı, D bağlı cümle.
Kendini dene
"Hava çok güzeldi." bir isim cümlesidir.
"Akşam olunca eve döndük." cümlesi yapısına göre basittir.
"Kitabı okudu, sonra yattı." cümlesi sıralıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümle Türleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Eksiltili cümle hangi cümle türüne girer?
Eksiltili cümle, yüklemi bulunmayan ya da yüklemi düşmüş cümledir. Yüklemin yerine göre yapılan sınıflandırmada kurallı ve devrik cümlenin yanında üçüncü bir grup olarak ele alınır.
Cümle Türleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.