Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Türkçe · konu anlatımı

Sözcükte Yapı

Kök, gövde, yapım ve çekim eki; basit, türemiş ve birleşik sözcük: bir sözcüğü sondan başa doğru eklerine ayırmayı adım adım gösteriyoruz.

Bir bakışta

  • Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır.
  • Yapım eki yeni sözcük türetir, çekim eki anlamı değiştirmez.
  • Yapım ekleri genellikle çekim eklerinden önce gelir.
  • Yapı bakımından sözcükler basit, türemiş ve birleşik olarak ayrılır.

Konu nedir?

"Gözlükçülere" sözcüğünü parçalara ayır: göz-lük-çü-ler-e. İlk iki ek yeni sözcükler türetti (gözlük, gözlükçü); son iki ek ise yalnız sayı ve yön bilgisi ekledi. Sözcükte yapı bu parçaları tanımayı öğretir: kök, yapım eki ve çekim eki. Sözcüğü doğru bölebilmek; sözcük türleri, fiilimsiler ve yazım sorularında da işini kolaylaştırır.

Bilmen gerekenler

  • Kök: Sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır ve daha fazla bölünemez. İsim kökü ("göz", "su") ve fiil kökü ("gel-", "oku-") olarak ikiye ayrılır. Bir parçanın fiil kökü olup olmadığını anlamak için ona "-mek/-mak" ekini getirmeyi dene.
  • Sesteş kökler: Bazı kökler hem isim hem fiil olabilir: "yaz" (mevsim) ve "yaz-" (yazmak), "boya" ve "boya-". Hangisi olduğunu cümledeki anlam belirler.
  • Yapım ekleri: Sözcükten yeni anlamda bir sözcük türetir. İsimden isim ("göz-lük"), isimden fiil ("su-la-"), fiilden isim ("sev-gi") ve fiilden fiil ("gül-dür-") yapan ekler vardır.
  • Gövde: Kök ile yapım ekinin birleşmesinden oluşan, yeni anlam kazanmış parçadır: "gözlük", "sevgi".
  • Çekim ekleri: Sözcüğün anlamını değiştirmez, cümledeki görevini belirler. Çoğul eki ("-ler"), hâl ekleri ("-i, -e, -de, -den"), iyelik ekleri ("kitabım"), ilgi eki ("-in") ve fiillerdeki kip ve kişi ekleri ("gel-di-m") çekim ekidir.
  • Ek sırası: Genellikle önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir: "kitap-lık-lar-da".
  • Yapı bakımından sözcükler: Kök hâlinde ya da yalnız çekim eki almış sözcükler basittir ("kitaplar"). En az bir yapım eki almış sözcükler türemiştir ("kitaplık"). İki ya da daha çok sözcüğün birleşmesiyle oluşanlar birleşiktir ("hanımeli", "başöğretmen").

Sık yapılan hatalar

Sınıfta en sık şu olur: öğrenci sözcükte bir ek görünce "türemiş" der. "Evler" sözcüğündeki "-ler" çoğul ekidir, yani çekim eki; "evler" basit bir sözcüktür. "Evli" ise "-li" yapım ekini aldığı için türemiştir.

  • Fiilden türemiş isimleri basit sanmak: "dolu" sözcüğü "dol-" fiilinden türemiştir; "tuz" ise basit bir isim köküdür.
  • Yalnız sondaki eke bakıp karar vermek. Sözcükte birden fazla ek varsa hepsini tek tek ayırman gerekir.

Nasıl çalışmalı?

Sözcüğü sondan başa doğru soy. Önce çekim eklerini at (kişi, kip, çoğul, hâl, iyelik), sonra elinde kalan parçaya bak: bir yapım eki taşıyor mu? "Kitaplığımızdan" sözcüğünde "-dan" hâl, "-ımız" iyelik ekidir; geriye "kitaplık" kalır, "-lık" yapım ekidir ve sözcük türemiştir. Her gün okuduğun bir metinden beş sözcüğü bu yolla ayırırsan birkaç hafta içinde ekleri bakar bakmaz tanırsın. Bir parçanın fiil kökü olup olmadığından emin değilsen "-mek/-mak" getirmeyi dene: "dolmak" diyebiliyorsan "dol-" fiil köküdür.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük yapı bakımından türemiştir?

Kendini dene

"Evler" sözcüğü yapı bakımından türemiştir.

"Sevgi" sözcüğünde fiilden isim yapan bir ek vardır.

"Hanımeli" birleşik bir sözcüktür.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Sözcükte Yapı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Yapım eki ile çekim ekini hızlıca nasıl ayırırım?

Eki at ve anlama bak. Anlam değişiyorsa yapım ekidir (gözlük → göz: biri eşya, öbürü organ). Anlam aynı kalıyor, yalnız sayı, hâl ya da kişi bilgisi gidiyorsa çekim ekidir (gözler → göz).

Sözcükte Yapı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.