Bir bakışta
- Haber kipleri: görülen ve öğrenilen geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zaman.
- Dilek kipleri: istek, şart, gereklilik ve emir.
- Ek fiil isimleri yüklem yapar ve birleşik zamanlı fiil kurar.
- Kurallı birleşik fiiller: yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma.
Konu nedir?
"Gelirdi", "gelecekmiş", "gelebilseydin"... Uzun görünen bu fiillerin her biri birkaç küçük parçadan kurulur: kök, kip eki, ek fiil, kişi eki. Fiiller iş, oluş ya da hareket bildirir. Burada fiillerin kip ve kişi ekleriyle nasıl çekimlendiğini, ek fiilin iki görevini ve birleşik fiil türlerini göreceksin. Yüklemi doğru çözümleyen öğrenci, öge ve cümle türü sorularına da bir adım önde başlar.
Bilmen gerekenler
- Anlamına göre fiiller: İş fiilleri nesne alabilir ("kırmak", "yazmak"); durum fiilleri nesne almaz ("uyumak", "oturmak"); oluş fiilleri zamanla kendiliğinden gerçekleşen bir değişimi anlatır ("sararmak", "büyümek").
- Haber (bildirme) kipleri: Görülen geçmiş zaman ("geldi"), öğrenilen geçmiş zaman ("gelmiş"), şimdiki zaman ("geliyor"), gelecek zaman ("gelecek") ve geniş zaman ("gelir").
- Dilek (tasarlama) kipleri: İstek ("gele"), şart ("gelse"), gereklilik ("gelmeli") ve emir ("gel", "gelsin").
- Kişi ekleri: Fiilin hangi kişi tarafından yapıldığını gösterir: "geldi-m", "geliyor-sun", "gelecek-ler".
- Ek fiil (i-): İki görevi vardır. İsim soylu sözcükleri yüklem yapar: "Hava çok güzel-di." Basit zamanlı fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil kurar: hikâye ("geliyordu"), rivayet ("gelecekmiş") ve şart ("geliyorsa").
- Birleşik fiiller: İsim ile yardımcı fiilden oluşanlar ("yardım etmek", "hasta olmak"); iki fiilin kaynaşmasıyla kurulan kurallı birleşik fiiller: yeterlik ("yazabilmek"), tezlik ("yazıvermek"), sürerlik ("bakakalmak", "süregelmek") ve yaklaşma ("düşeyazmak"); deyimleşerek anlamca kaynaşmış birleşik fiiller ("göz atmak").
- Kipte anlam kayması: Bir kip başka bir kipin anlamında kullanılabilir: "Yarın İzmir'e gidiyoruz." cümlesinde şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamı taşır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok birleşik zamanlı fiiller gözden kaçar. "Gelirdi" tek bir zaman gibi okunur, ama içinde geniş zaman eki "-ir" ile ek fiilin hikâye biçimi "-di" birlikte bulunur.
- Ek fiilin olumsuzunun "değil" ile yapıldığını unutmak: "Hava soğuk değildi."
- Yeterlik fiilinin olumsuzunu tanımamak. "Gelemedi" sözcüğünde "-ebil" olumsuzda "-eme" biçimine girer; "bil-" yardımcı fiili görünmez.
- Kişi ekini kip eki sanmak: "geliyor-sun" sözcüğünde "-sun" kişi ekidir.
Nasıl çalışmalı?
Bir fiil seç, örneğin "okumak", ve onu bütün kiplerde, bütün kişilerde çekimle. Sonra aynı fiili hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanlarına taşı: okuyordu, okuyormuş, okuyorsa. Bunu üç dört fiille yaptığında ekler yerine oturur. Soruda yüklemi sağdan sola soy: önce kişi ekini, sonra ek fiili (-di, -miş, -se), en son kip ekini bul. Bu sırayla "okuyabilecekmişsiniz" gibi uzun bir fiil bile birkaç saniyede çözülür.
Kipler ve ekleri
| Kip | Grubu | Eki | Örnek |
|---|---|---|---|
| Görülen geçmiş zaman | Haber | -di | geldi |
| Öğrenilen geçmiş zaman | Haber | -miş | gelmiş |
| Şimdiki zaman | Haber | -yor | geliyor |
| Gelecek zaman | Haber | -ecek | gelecek |
| Geniş zaman | Haber | -r, -ar, -er, -ir | gelir |
| İstek | Dilek | -e | gele |
| Şart | Dilek | -se | gelse |
| Gereklilik | Dilek | -meli | gelmeli |
| Emir | Dilek | 2. tekilde ek yok, 3. tekilde -sin | gel, gelsin |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi birleşik zamanlı bir fiildir?
Cevap A. "Kalkardı" yükleminde geniş zaman eki "-ar" ile ek fiilin hikâye biçimi "-dı" bir arada; bu geniş zamanın hikâyesi, yani birleşik zamanlı bir fiil. Öbür yüklemler tek kip eki taşıyor: gelecek zaman, gereklilik, şimdiki zaman ve görülen geçmiş zaman.
Kendini dene
"Gelecekmiş" sözcüğü birleşik zamanlı bir fiildir.
"Yazıvermek" bir yeterlik fiilidir.
"Yarın okula gidiyoruz." cümlesinde kipte anlam kayması vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fiiller soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ek fiil her zaman görünür mü?
Hayır. Geniş zamanda ek fiil çoğu zaman yazılmaz: "Hava güzel." cümlesinde yüklem "güzel"dir ve ek fiil görünmez. Geçmiş zamanda ise ortaya çıkar: "Hava güzeldi."
Fiiller konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.