Bir bakışta
- Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur.
- Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p.
- Yumuşamada ek ünlüyle, benzeşmede ünsüzle başlar.
- Kaynaştırma ünsüzleri y, ş, s ve n'dir.
Konu nedir?
"Kitap" sözcüğüne "-ı" getirince "kitabı", "-cı" getirince "kitapçı" olur. İki ekte iki ayrı değişiklik var ve ikisinin de bir adı var. Ses bilgisi, Türkçedeki seslerin sözcükte nasıl dizildiğini ve ek gelince neyin değiştiğini inceler. Yazım kurallarının çoğu bu olaylara dayandığı için burada kuracağın sağlam zemin yazım sorularında da işini kolaylaştırır.
Bilmen gerekenler
- Ünlüler: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü.
- Büyük ünlü uyumu: Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa sonrakiler de kalın, inceyse ince olur: "kapılar", "evler". "-ken, -ki, -yor, -leyin" ekleri bu uyuma uymaz: "gelirken", "akşamki", "geliyor", "sabahleyin".
- Küçük ünlü uyumu: Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir. Yuvarlak ünlüden sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelir: "okul", "gözlük".
- Ünsüz benzeşmesi: Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelince bu sesler ç, t, k olur: "kitapçı", "sokakta".
- Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca bu sesler b, c, d, ğ/g olur: "kitabı", "ağacı", "rengi". Tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaz: "topu", "saçı".
- Ünlü düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlüyü kaybeder: "ağız → ağzı", "burun → burnu", "oğul → oğlu".
- Ünlü daralması: a, e ile biten fiiller "-yor" eki alınca bu ünlüler ı, i, u, ü olur: "başla- → başlıyor", "de- → diyor".
- Ünsüz düşmesi ve türemesi: "küçük → küçücük", "ufak → ufacık" sözcüklerinde ünsüz düşer; "his → hissi", "hak → hakkı", "ret → reddetmek" sözcüklerinde ünsüz türer.
- Kaynaştırma ünsüzleri: Ünlüyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince araya y, ş, s, n girer: "kapıyı", "ikişer", "kapısı", "kapının".
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok yumuşama ile benzeşme karışır. Ayırmanın yolu eke bakmaktır. Ek ünlüyle başlıyorsa ve sözcük sonundaki p, ç, t, k sesi b, c, d, ğ olduysa yumuşamadır ("kitabı"). Ek ünsüzle başlıyorsa ve ekin c, d, g sesi ç, t, k olduysa benzeşmedir ("kitapçı").
- Uyuma uymayan her sözcüğü yabancı sanmak. "Anne", "elma", "kardeş" Türkçedir ama büyük ünlü uyumuna uymaz.
- "Diyor" ve "yiyor" sözcüklerindeki daralmayı fark etmemek; kökler "de-" ve "ye-"dir.
Nasıl çalışmalı?
Defterine iki sütun aç: solda sözcüğün yalın hâli, sağda ekli hâli ("ağız / ağzı", "başla- / başlıyor"). Değişen sesi renkli kalemle işaretle ve yanına olayın adını yaz. Her ses olayı için beş örnek topladığında kural kendiliğinden oturur. Soruda bir sözcük gördüğünde de aynı sırayı izle: önce kökü bul, sonra eki ayır, en son "hangi ses değişti?" diye sor. Emin olamadığında sözcüğü sesli söyle; kulağın çoğu zaman gözünden önce yakalar.
Sık sorulan ses olayları
| Ses olayı | Ne olur? | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüz benzeşmesi | Sert ünsüzden sonra ekin c, d, g sesi ç, t, k olur | kitap + cı → kitapçı |
| Ünsüz yumuşaması | p, ç, t, k ünlüyle başlayan ekten önce b, c, d, ğ/g olur | kitap + ı → kitabı |
| Ünlü düşmesi | İkinci hecedeki dar ünlü düşer | burun + u → burnu |
| Ünlü daralması | a, e sesi "-yor" önünde ı, i, u, ü olur | başla + yor → başlıyor |
| Ünsüz türemesi | Ek gelince sözcükteki ünsüz ikizleşir | his + i → hissi |
| Kaynaştırma | İki ünlü arasına y, ş, s, n girer | kapı + ı → kapıyı |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
Cevap E. "Burun" ünlüyle başlayan iyelik ekini alınca ikinci hecedeki "u" düşer: burun → burnu. Öbür şıklarda başka olaylar var: "kitabı" yumuşama, "başlıyor" daralma, "kitapçı" benzeşme, "kapıyı" kaynaştırma ünsüzü.
Kendini dene
"Kitapçı" sözcüğünde ünsüz benzeşmesi vardır.
"Geliyor" sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar.
"Oğlu" sözcüğünde ünlü düşmesi vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Ses Bilgisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ünsüz yumuşaması her sözcükte olur mu?
Hayır. Tek heceli sözcüklerin çoğu (top, saç, et) ve bazı yabancı kökenli sözcükler (hukuk → hukuku) yumuşamaz. Kuraldan emin değilsen sözcüğü ekli hâliyle sesli söyle: "topu" doğal gelir, "tobu" kulağı tırmalar.
Ses Bilgisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.