Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Türkçe · konu anlatımı

Fiilde Çatı

Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatı; geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller: iki soruyla çatıyı bulmanın yolu ve çözümlü örnek.

Bir bakışta

  • Özneye göre çatı: etken, edilgen, dönüşlü ve işteş.
  • Nesneye göre çatı: geçişli ve geçişsiz; oldurgan ve ettirgen.
  • Edilgen fiiller geçişsizdir ve sözde özne alır.
  • "Neyi, kimi?" sorusuna cevap verebilen fiil geçişlidir.

Konu nedir?

"Kapı açıldı." cümlesini okuyunca kapıyı kimin açtığını bilmeyiz. "Ali kapıyı açtı." dediğimizde biliriz. Aradaki fark çatıdır. Çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösterir ve iki ayrı açıdan bakılır: işi yapan belli mi (özneye göre), fiil nesne alabiliyor mu (nesneye göre)? Her fiil iki sınıflandırmada da bir yere oturur.

Bilmen gerekenler

  • Etken çatı: Özne bellidir ve işi kendisi yapar: "Ali kapıyı açtı."
  • Edilgen çatı: İşi yapan belli değildir; fiil "-l" ya da "-n" ekini alır ve cümlenin öznesi "sözde özne" olur: "Kapı açıldı.", "Duvar boyandı."
  • Dönüşlü çatı: Öznenin yaptığı iş yine özneye döner; "-n" ve "-l" ekleriyle kurulur: "Kız bayram için giyindi.", "Ayşe aynanın karşısında süslendi." Cümleye "kendini" sözcüğü eklenebilir.
  • İşteş çatı: İş birden çok özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapılır; "-ş" ekiyle kurulur: "Kuşlar ötüştü.", "Arkadaşlar selamlaştı."
  • Geçişli ve geçişsiz: Fiil nesne alabiliyorsa geçişlidir ("okumak": neyi?), alamıyorsa geçişsizdir ("uyumak").
  • Oldurgan ve ettirgen: Geçişsiz bir fiil "-t, -dir, -ir" gibi eklerle geçişli hâle gelirse oldurgan olur: "uyumak → uyutmak". Zaten geçişli olan fiil bu ekleri alınca işi başkasına yaptırma anlamı kazanır ve ettirgen olur: "yazmak → yazdırmak".
  • Edilgen fiiller geçişsizdir: "Kapı açıldı." cümlesindeki yükleme "neyi?" sorusu sorulamaz.

Sık yapılan hatalar

Sınıfta en çok edilgen ile dönüşlü karışır, çünkü ikisi de "-n" ve "-l" ekleriyle kurulabilir. "Yıkanmak" fiilini düşün: "Çocuk annesi tarafından yıkandı." cümlesinde edilgendir, "Çocuk banyoda kendi kendine yıkandı." cümlesinde dönüşlüdür. Karar vermek için cümleye "tarafından" ya da "kendini" eklemeyi dene; hangisi oturuyorsa çatı odur.

  • Edilgen cümledeki sözde özneyi işi yapan sanmak: "Kapı açıldı." cümlesinde kapı işi yapmaz, işten etkilenir.
  • Çatıyı fiilin sözlük anlamına göre belirlemek; karar, yüklemin o cümledeki kullanımına göre verilir.

Nasıl çalışmalı?

Yüklemi kök ve eklerine ayırıp çatı ekini bul. Sonra sırayla iki soru sor: "İşi yapan belli mi?" ve "Bu fiile 'neyi, kimi?' diye sorabiliyor muyum?" İlki özneye göre, ikincisi nesneye göre çatıyı verir. "Duvar boyandı." için cevaplar şöyle: işi yapan belli değil (edilgen), "neyi boyandı?" sorulamaz (geçişsiz). Edilgen ile dönüşlünün karıştığı fiilleri (yıkanmak, taranmak, süslenmek) ayrı bir listeye al ve her birini iki çatıda da birer cümlede kullan.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi edilgen çatılıdır?

Kendini dene

"Selamlaşmak" işteş çatılı bir fiildir.

"Uyumak" geçişli bir fiildir.

"Bütün duvarlar geçen hafta boyandı." cümlesinin yüklemi edilgen çatılıdır.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Fiilde Çatı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Oldurgan ile ettirgen arasındaki fark nedir?

Oldurganlık eki geçişsiz bir fiili geçişli yapar: uyumak → uyutmak (artık "kimi?" diye sorulabilir). Ettirgenlik eki zaten geçişli olan fiile gelir ve işin başkasına yaptırıldığını gösterir: yazmak → yazdırmak.

Fiilde Çatı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.