Bir bakışta
- Aynı anlamı veren iki sözcük bir arada kullanılmamalıdır.
- Ortak kullanılan öge her iki yükleme de uymalıdır.
- Özne ile yüklem kişi ve sayı bakımından uyumlu olmalıdır.
- Etken ve edilgen fiiller aynı özneye bağlanamaz.
Konu nedir?
"Yaklaşık yirmi kadar kişi geldi." Okurken takılmazsın, ama cümlede aynı işi gören iki sözcük var. Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamca ya da dil bilgisi bakımından kusurlu kurulmasıdır. Kusurların bir kısmı anlamla ilgilidir ve okurken hissedilir; bir kısmı yapıyla ilgilidir ve ancak ögeler tek tek incelendiğinde ortaya çıkar.
Bilmen gerekenler
- Gereksiz sözcük kullanımı: Aynı anlamı veren iki sözcük bir arada kullanılır: "Yaklaşık yirmi kadar kişi geldi." Burada "yaklaşık" ya da "kadar" sözcüklerinden biri atılmalıdır.
- Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması: "Bu ürünün fiyatı çok pahalı." cümlesinde pahalı olan üründür; fiyat ise yüksek olur.
- Anlamca çelişen sözcükler: "Bu konuda kesinlikle haklı olabilirsin." cümlesinde kesinlik ile olasılık bir arada kullanılmıştır.
- Mantık ve sıralama hataları: Basamaklı anlatımda sıra ters kurulur: "Değil yürümeye, koşmaya bile gücü yoktu." Doğrusu: "Değil koşmaya, yürümeye bile gücü yoktu."
- Deyim ve atasözlerinin yanlış kullanımı: Kalıplaşmış ifadelerin sözcüklerini değiştirmek ya da onları yanlış anlamda kullanmak.
- Özne-yüklem uyumsuzluğu: "Ben ve arkadaşım yarın gelecekler." cümlesi bozuktur; özne "biz" anlamı taşıdığı için yüklem "geleceğiz" olmalıdır.
- Ortak öge kullanımı: Bağlaçla birleştirilen cümlelerde ortak kullanılan öge her iki yükleme de uymalıdır. "Bu filme hayran kaldım ve defalarca izledim." cümlesinde "filme" ikinci yüklemle uyuşmaz; "Bu filme hayran kaldım ve onu defalarca izledim." olmalıdır.
- Ek fiil eksikliği: "Hava hem soğuk hem de yağmur yağıyordu." cümlesinde "soğuk" sözcüğü ek fiil almadığı için ikinci yükleme bağlanır; doğrusu "Hava hem soğuktu hem de yağmur yağıyordu."
- Çatı uyumsuzluğu: Etken ve edilgen fiiller aynı özneye bağlanamaz: "Sorunlar belirlendi ve çözdü." yerine "Sorunlar belirlendi ve çözüldü." denmelidir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok ortak öge hatası gözden kaçar, çünkü bu cümleler kulağa doğru gelir. "Bu filme hayran kaldım ve defalarca izledim." cümlesini sesli okuduğunda pürüz duymazsın; oysa "filme" yalnız ilk yükleme uyar, ikinci yüklem "onu" ister.
- Cümleyi yalnız anlamına bakarak okumak; yapısal bozukluklar ögeler ayrılınca görünür.
- Bağlaçla birleşen cümlelerde ortak ögeyi her yükleme ayrı ayrı bağlamamak.
- Akıcı okunan her cümlenin doğru olduğunu düşünmek.
Nasıl çalışmalı?
İki turda çalış. İlk turda yalnız anlamsal bozukluklara bak: aynı anlamdaki iki sözcük, birbiriyle çelişen ifadeler, ters kurulmuş sıralamalar. İkinci turda yapıya geç: özne-yüklem uyumu, ortak öge, ek fiil eksikliği, çatı uyumu. Soruda "ve, ama, hem...hem" ile birleşmiş iki yüklem görürsen ortak ögeyi her yüklemle ayrı bir cümle kurarak dene: "Mahallemize özlem duyuyorum." doğru, "Mahallemize ziyaret ediyorum." yanlış. Bu küçük test bu tür soruların çoğunu çözer.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?
Cevap E. "Mahallemize" yönelme ekiyle yalnız "özlem duyuyorum" yüklemine uyar; "ziyaret ediyorum" ise "-i" ekli bir nesne ister. Ortak öge iki yükleme birden uymadığı için cümle bozuk. Doğrusu: "...özlem duyuyorum ve orayı her yaz ziyaret ediyorum."
Kendini dene
"Yaklaşık on kadar kişi geldi." cümlesinde gereksiz sözcük kullanımı vardır.
"Arkadaşlarına güveniyor ve her konuda yardım ediyor." cümlesinde ortak öge hatası vardır.
"Sorunlar belirlendi ve çözdü." cümlesinde çatı uyumsuzluğu vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Anlatım Bozuklukları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Anlatım bozukluğu sorularında hangi bozukluğa önce bakmalıyım?
Önce "ve, ama, hem...hem" gibi bağlaçlarla birleşmiş iki yüklem olup olmadığına bak; ortak öge ve ek eksikliği en sık bu cümlelerde çıkar. Ardından gereksiz sözcükleri ve birbiriyle çelişen ifadeleri tara.
Anlatım Bozuklukları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.