Bir bakışta
- "Niçin?" sorusuna cevap veren cümlede neden-sonuç ilişkisi vardır.
- "Ne amaçla?" sorusuna cevap veren cümlede amaç-sonuç ilişkisi vardır.
- Koşul cümlesinde bir yargı, başka bir yargının gerçekleşmesine bağlıdır.
- Kanıtlanabilen yargı nesnel, kişiden kişiye değişen yargı özneldir.
Konu nedir?
"Bu kez sınava zamanında geldi." Cümle yalnız bir bilgi vermiyor; o kişinin daha önce geç kaldığını da sezdiriyor. Cümlede anlam soruları, cümlenin açıkça söylediğini ve sezdirdiğini, kurduğu ilişkiyi ve söyleyenin tutumunu yakalamanı ister. Paragraf soruları da cümlelerden kurulduğu için burada kazandığın dikkat doğrudan oraya taşınır.
Bilmen gerekenler
- Cümle yorumlama: Cümlede açıkça söyleneni (yargı) ondan çıkarılabilenden (örtük anlam) ayır. "Yine mi ödevini unuttun?" sorusu, ödevin daha önce de unutulduğunu sezdirir.
- Neden-sonuç: Bir yargı, başka bir yargının gerekçesidir: "Yağmur yağdığı için maç ertelendi." Cümleye "niçin?" sorusunu sorabiliyorsan neden-sonuç ilişkisi vardır.
- Amaç-sonuç: Eylem, henüz gerçekleşmemiş bir hedefe ulaşmak için yapılır: "Erken yatmak için televizyonu kapattı." Burada "ne amaçla?" sorusu cevap bulur.
- Koşul (şart): Bir yargının gerçekleşmesi başka bir yargıya bağlıdır: "Düzenli çalışırsan konuları unutmazsın." Koşul çoğunlukla -se/-sa ekiyle ya da "-dikçe, -diği takdirde" gibi yapılarla kurulur.
- Öznel ve nesnel yargı: Kişiden kişiye değişen, kanıtlanamayan yargılar özneldir: "Bu, yılın en sıkıcı filmi." Doğruluğu araştırılabilen yargılar nesneldir: "Film geçen yıl çekildi."
- Diğer anlam türleri: Karşılaştırma ("Bu kitap ötekinden daha akıcı."), tanım ("Sözlük, sözcüklerin anlamlarını veren kitaptır."), varsayım ("Diyelim ki otobüs gecikti."), ön yargı, eleştiri, öneri, olasılık, kesinlik ve abartı.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok "için" sözcüğü kafa karıştırır. Öğrenci "için"i görünce amaç arar; oysa "Hasta olduğu için gelmedi." cümlesinde "için" bir gerekçe bildirir, yani ilişki neden-sonuçtur.
- Olumlu bir sözcük taşıyan her cümleyi öznel saymak. "Film iki saat on dakika sürüyor." ölçülebilir bir bilgidir, nesneldir.
- Cümlede söylenmeyen ama sana mantıklı gelen bir yargıyı "çıkarılabilir" kabul etmek.
- Soru kökündeki "değinilmemiştir", "ulaşılamaz" gibi olumsuz ifadeleri gözden kaçırmak.
Nasıl çalışmalı?
Her ilişkiyi bir soruyla sınamayı alışkanlık hâline getir: "niçin?" cevap buluyorsa neden-sonuç, "ne amaçla?" cevap buluyorsa amaç-sonuç, "hangi şartla?" cevap buluyorsa koşul vardır. Bu üç soruyu bir kâğıda yazıp ilk haftalarda masanın kenarına yapıştırmak işe yarar. Öznel-nesnel ayrımı için de tek bir test yeter: "Bunu bir kaynaktan doğrulayabilir miyim?" Yanlışlarını anlam türüne göre grupla; çoğu aynı türde toplanıyorsa tekrar edeceğin yer bellidir.
Anlam ilişkileri ve sorulacak soru
| İlişki | Sorulacak soru | Örnek |
|---|---|---|
| Neden-sonuç | Niçin? | Yağmur yağdığı için maç ertelendi. |
| Amaç-sonuç | Ne amaçla? | Erken yatmak için televizyonu kapattı. |
| Koşul | Hangi şartla? | Düzenli çalışırsan konuları unutmazsın. |
| Nesnel yargı | Doğrulanabilir mi? | Film geçen yıl çekildi. |
| Öznel yargı | Kişiden kişiye değişir mi? | Bu, yılın en sıkıcı filmi. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
Cevap D. "Sınavı kazanmak için" henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir; cümleye "ne amaçla çalışıyor?" diye sorabilirsin. A ve B'de bir gerekçe var (neden-sonuç), C'de bir şart (koşul), E'de ise kişisel bir değerlendirme (öznel yargı).
Kendini dene
"Hasta olduğu için gelmedi." cümlesinde amaç-sonuç ilişkisi vardır.
"Haftaya dönersen seni havaalanından alırım." cümlesi koşul bildirir.
"Bu roman 1950 yılında yayımlandı." cümlesi öznel bir yargıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümlede Anlam soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Neden-sonuç ile amaç-sonuç cümlesini nasıl ayırırım?
Zaman sırasına bak. Önce bir şey olmuş, eylem onun ardından gelmişse (yağmur yağdı, maç ertelendi) neden-sonuçtur. Eylem, henüz gerçekleşmemiş bir hedefe ulaşmak için yapılıyorsa (kazanmak için çalışıyor) amaç-sonuçtur.
Cümlede Anlam konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.