Bir bakışta
- DNA'da deoksiriboz ve A, T, G, C; RNA'da riboz ve A, U, G, C bulunur.
- A–T arasında 2, G–C arasında 3 hidrojen bağı vardır.
- Replikasyon yarı korunumludur: her yeni DNA'da bir eski, bir yeni zincir bulunur.
- Kodon üç nükleotittir; 61 kodon amino asit şifreler, 3 kodon durdurma kodonudur, AUG başlangıçtır.
- n amino asitli bir proteinde n − 1 peptit bağı vardır.
Konu nedir?
Sindirim enzimlerin, kanındaki hemoglobin, saçındaki keratin: hepsi protein ve her birinin amino asit sırası DNA'da yazılı. DNA canlının kalıtsal bilgisini taşır. Bu bilgi önce RNA'ya aktarılır (transkripsiyon), sonra RNA'daki şifreye göre protein sentezlenir (translasyon). Proteinler de canlının yapısını ve özelliklerini belirler.
Bilmen gerekenler
- Nükleotit: Fosfat, beş karbonlu şeker ve organik bazdan oluşur. DNA'da şeker deoksiriboz, bazlar A, T, G, C'dir; RNA'da şeker riboz, bazlar A, U, G, C'dir.
- DNA yapısı: İki zincirli ve sarmal yapıdadır. Zincirler birbirine baz çiftleri arasındaki hidrojen bağlarıyla bağlanır: A ile T arasında 2, G ile C arasında 3 hidrojen bağı vardır. Bu yüzden çift zincirli DNA'da A = T ve G = C olur.
- Replikasyon: DNA, hücre döngüsünün S evresinde kendini eşler. Helikaz enzimi zincirleri ayırır, DNA polimeraz her eski zincire karşılık yeni zincir sentezler. Oluşan her DNA'da bir eski, bir yeni zincir bulunur (yarı korunumlu eşlenme).
- Gen: Belirli bir protein ya da RNA'nın sentezi için gerekli bilgiyi taşıyan DNA bölgesidir.
- Genetik şifre: mRNA'da ardışık üç nükleotit (kodon) bir amino asidi belirler. 64 kodonun 61'i amino asit şifreler, 3'ü durdurma kodonudur. AUG başlangıç kodonudur. Bir amino asit birden fazla kodonla şifrelenebilir. Şifre neredeyse bütün canlılarda ortaktır.
- Transkripsiyon: Ökaryotlarda çekirdekte gerçekleşir. RNA polimeraz, DNA'nın tek zincirini kalıp alarak mRNA, tRNA ve rRNA sentezler.
- Translasyon: Sitoplazmada ribozomda gerçekleşir. tRNA, antikodonu mRNA'daki kodonla eşleşecek şekilde amino asit taşır. Amino asitler arasında peptit bağı kurulur; durdurma kodonuna gelince sentez biter.
- Hesap kalıbı: Bir proteinde n amino asit varsa (durdurma kodonu hariç) mRNA'da en az 3n şifreli nükleotit bulunur ve n − 1 peptit bağı oluşur.
Sık yapılan hatalar
- Hidrojen bağı sayısını hesaplarken A–T ve G–C bağlarını aynı saymak.
- Replikasyonun mitozun metafazında olduğunu sanmak.
- Durdurma kodonunun bir amino asit şifrelediğini düşünmek.
Nasıl çalışmalı?
DNA → RNA → protein akışını tek bir şema olarak çiz; her okun üstüne yerini, altına enzimini yaz: replikasyonda DNA polimeraz, transkripsiyonda RNA polimeraz, translasyonda ribozom ve tRNA. Sayısal sorularda sıra hep aynıdır: önce A = T ve G = C eşitliğiyle eksik sayıları bul, sonra bağları say. Kısa bir alıştırma: 100 A–T ve 50 G–C çifti olan bir DNA'da hidrojen bağı sayısı 100 · 2 + 50 · 3 = 350 olur.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Çift zincirli bir DNA molekülünde toplam 1000 nükleotit bulunmaktadır ve bunların 300'ü adenin nükleotittir. Bu DNA molekülündeki toplam hidrojen bağı sayısı kaçtır?
Cevap D. A = T = 300 olduğundan G + C = 1000 − 600 = 400, yani G = C = 200. A–T çiftlerinde 2, G–C çiftlerinde 3 hidrojen bağı vardır: 300 · 2 + 200 · 3 = 600 + 600 = 1200.
Kendini dene
Durdurma kodonları da bir amino asit şifreler.
Çift zincirli DNA'da adenin sayısı timin sayısına eşittir.
DNA replikasyonu mitozun metafazında gerçekleşir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Nükleik Asitler ve Protein Sentezi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bütün hücrelerde aynı DNA varsa neden hücreler farklıdır?
Vücudumuzdaki hücreler aynı genleri taşır ama her hücre tipinde farklı genler etkin hâle gelir. Hangi genlerin okunduğu, hücrenin hangi proteinleri üreteceğini ve görevini belirler.
Nükleik Asitler ve Protein Sentezi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.