Bir bakışta
- Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1 : 2 : 1, fenotip oranı 3 : 1.
- AaBb × AaBb çaprazlamasında fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1.
- A ve B alelleri eş baskın, ikisi de 0'a baskın; 4 fenotip, 6 genotip.
- Erkek X kromozomunu annesinden, Y kromozomunu babasından alır.
- Modifikasyon çevre kaynaklıdır ve kalıtsal değildir.
Konu nedir?
Siyah tüylü iki farenin beyaz tüylü bir yavrusu nasıl olabilir? Kalıtım, özelliklerin genler aracılığıyla ebeveynlerden yavrulara nasıl aktarıldığını inceler ve bu sorunun cevabını verir. Burada çaprazlama kurmayı, olasılık hesaplamayı ve soy ağacı yorumlamayı öğrenirsin. Gametleri doğru yazdığın sürece gerisi çoğu zaman basit bir çarpmadır.
Bilmen gerekenler
- Temel kavramlar: Bir özelliği belirleyen gen çeşitlerine alel denir. Aynı alellere sahip birey homozigot (AA, aa), farklı alellere sahip birey heterozigottur (Aa). Genlerin yapısı genotip, dışa yansıyan özellik fenotiptir.
- Mendel ilkeleri: Her birey bir özellik için iki alel taşır; gamet oluşurken aleller ayrılır ve her gamete biri geçer. Farklı kromozomlardaki genler gametlere bağımsız dağılır.
- Monohibrit çaprazlama: Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir.
- Dihibrit çaprazlama: AaBb × AaBb çaprazlamasında fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1'dir. Olasılıkları her gen için ayrı hesaplayıp çarpabilirsin.
- Test çaprazlaması: Baskın fenotipli bireyin genotipini bulmak için çekinik homozigotla çaprazlanır.
- Eksik baskınlık ve eş baskınlık: Eksik baskınlıkta heterozigot ara fenotip gösterir (kırmızı × beyaz → pembe çiçek). Eş baskınlıkta iki alel de aynı anda kendini gösterir (AB kan grubu).
- Çok alellilik ve kan grupları: ABO kan grubunu A, B ve 0 alelleri belirler; A ile B eş baskın, ikisi de 0'a baskındır. Dört fenotip ve altı genotip vardır. Rh+ aleli Rh− aleline baskındır.
- Eşeye bağlı kalıtım: Renk körlüğü ve hemofili X kromozomundaki çekinik genlerle taşınır. Erkekte tek X olduğundan bu özellikler erkeklerde daha sık görülür; erkek X kromozomunu annesinden alır. Y'ye bağlı genler yalnız babadan oğula geçer.
- Soy ağacı: Fenotipi aynı iki ebeveynden farklı fenotipte çocuk doğuyorsa, çocuğun özelliği çekiniktir.
- Varyasyon ve mutasyon: Kalıtsal varyasyonlar yavrulara aktarılır. Çevrenin etkisiyle oluşan modifikasyon kalıtsal değildir. Mutasyon, DNA'daki kalıcı değişikliktir; üreme hücrelerinde olursa yavrulara geçebilir.
Sık yapılan hatalar
- 0 kan grubunun genotipini 0 sanıp 00 yazmamak.
- Erkeklerde X'e bağlı özelliğin babadan geldiğini düşünmek.
- Modifikasyonu kalıtsal varyasyon saymak.
Sınıfta en çok şu karışır: X'e bağlı çekinik bir özellikte hasta oğul kimden etkilenmiştir? Oğul X kromozomunu annesinden aldığı için, kendisi sağlıklı görünen ama taşıyıcı olan bir annenin de hasta oğlu olabilir.
Nasıl çalışmalı?
Çaprazlamayı hep aynı sırayla kur ve adım atlama: önce ebeveyn genotiplerini yaz, sonra gametleri çıkar, olasılığı en sona bırak. İki genli sorularda Punnett karesi çizmek yerine her geni ayrı çaprazla ve olasılıkları çarp. Soy ağacında önce özelliğin baskın mı çekinik mi olduğunu bul; aynı fenotipteki iki ebeveynden farklı fenotipte çocuk doğduysa çocuğun özelliği çekiniktir. Sonra özelliğin erkeklerde yoğunlaşıp yoğunlaşmadığına bakarak eşeye bağlılığı sına.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
A kan gruplu bir anne ile B kan gruplu bir babanın ilk çocukları 0 kan grubundandır. Bu ailenin ikinci çocuğunun AB kan gruplu olma olasılığı kaçtır?
Cevap B. 0 kan gruplu çocuğun genotipi 00'dır, yani her ebeveynden bir 0 aleli almıştır. Buna göre anne A0, baba B0 genotiplidir. A0 × B0 çaprazlamasında AB, A0, B0 ve 00 genotipleri eşit olasılıkla oluşur. Her çocuk için olasılık ayrı hesaplanır; ilk çocuğun 0 olması sonucu değiştirmez. AB olma olasılığı 1/4.
Kendini dene
Renk körü bir erkek bu özelliği babasından almıştır.
A kan gruplu bir bireyin genotipi A0 olabilir.
Güneşte bronzlaşan derinin koyu rengi yavrulara aktarılır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kalıtım soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Dihibrit sorularda Punnett karesi çizmek zorunda mıyım?
Hayır. Genler bağımsızsa her özelliğin olasılığını ayrı bulup çarpmak daha hızlıdır: AaBb × AaBb için aabb olasılığı 1/4 · 1/4 = 1/16.
Kalıtım konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 6 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.