Bir bakışta
- Kıkırdakta kan damarı yoktur; beslenmesi yavaş, onarımı zordur.
- Büyüme kıkırdağı boyca uzamayı, periost enine büyümeyi sağlar.
- Ligament kemiği kemiğe, tendon kası kemiğe bağlar.
- Kalp kası çizgili görünür ama istemsiz çalışır.
- Kasılmada H ve I bantları kısalır; A bandı ve ipliklerin boyu değişmez.
Konu nedir?
Merdiven çıkarken her adımda kemik, eklem ve kas birlikte çalışır: kemik bir kaldıraç kolu, eklem dayanak noktası, kas da bu kolu çeken kuvvettir. Destek ve hareket sistemi iskelet ve kaslardan oluşur. İskelet vücuda şekil verir, iç organları korur ve kaslara tutunma yüzeyi sağlar; kaslar kasılarak hareketi oluşturur.
Bilmen gerekenler
- Kıkırdak: Esnek bir destek dokusudur; kan damarı yoktur, bu yüzden beslenmesi difüzyonla yavaş olur ve zor onarılır. Kulak kepçesi, burun ucu ve eklem yüzeylerinde bulunur.
- Kemik dokusu: Kemik hücreleri ve kalsiyum, fosfat gibi minerallerden oluşan ara maddeden yapılır. Sıkı kemikte Havers kanalları damar ve sinirleri taşır.
- Uzun kemik: Kemik zarı (periost) enine büyümeyi ve kırık onarımını sağlar. Kırmızı kemik iliği kan hücrelerini üretir, sarı kemik iliği yağ depolar. Uçlardaki büyüme kıkırdağı kemiğin boyca uzamasını sağlar; ergenlik sonrası kemikleşince boy uzaması durur.
- Eklemler: Oynamaz (kafatası kemikleri), yarı oynar (omurlar) ve oynar (diz, dirsek, omuz) eklemler vardır. Oynar eklemlerde kemikleri birbirine bağlayan yapılara ligament, kası kemiğe bağlayan yapılara tendon denir.
- Kas çeşitleri: Düz kas iç organların duvarında bulunur, istemsiz ve yavaş kasılır. Çizgili (iskelet) kası istemli çalışır, çok çekirdekli hücrelerden oluşur. Kalp kası çizgili görünür ama istemsiz çalışır ve yorulmaz.
- Kasılma birimi: Çizgili kasta sarkomer, iki Z çizgisi arasıdır. İnce aktin ve kalın miyozin iplikleri bulunur.
- Kayan iplikler modeli: Sinir uyarısıyla hücre içi depolardan Ca²⁺ salınır, miyozin başları aktine bağlanır ve ATP harcayarak aktini sarkomerin ortasına doğru çeker. Kasılmada Z çizgileri yaklaşır, H bandı ve I bandı kısalır; A bandı ve iplerin kendi uzunlukları değişmez.
- Enerji: Kas ATP'yi kreatin fosfattan, oksijenli solunumdan ve oksijen yetersizse laktik asit fermantasyonundan sağlar.
- Antagonist kaslar: Biri kasılırken diğeri gevşeyen kas çiftleridir (kolda ön ve arka kol kasları).
Sık yapılan hatalar
- Kasılmada aktin ve miyozin ipliklerinin kısaldığını sanmak.
- Kalp kasının çizgili olduğu için istemli çalıştığını düşünmek.
- Tendon ile ligamenti karıştırmak.
Burada en sık yapılan yanlış: kasılmada hangi bandın kısaldığı. Kolay bir kural var: içinde tek tür iplik bulunan bölgeler kısalır (I bandında yalnız aktin, H bandında yalnız miyozin vardır). Miyozinin tamamını kapsayan A bandının boyu ise sabit kalır.
Nasıl çalışmalı?
Sarkomeri iki kez çiz: gevşek ve kasılmış. İkinci çizimde Z çizgilerini birbirine yaklaştır ama ipliklerin boyunu değiştirme; hangi bandın daraldığını kendi çiziminde görürsün. Kas çeşitlerini yer, istem, görünüm ve çekirdek sayısına göre karşılaştır. Uzun kemik için de bir kesit çizip periostu, kemik iliğini ve büyüme kıkırdağını üzerinde işaretle.
Kas çeşitlerinin karşılaştırılması
| Özellik | Düz kas | Çizgili kas | Kalp kası |
|---|---|---|---|
| Bulunduğu yer | İç organların duvarı | İskelete bağlı | Kalp |
| Çalışma | İstemsiz | İstemli | İstemsiz |
| Görünüm | Çizgisiz | Çizgili | Çizgili |
| Çekirdek sayısı | Tek | Çok | Tek ya da iki |
| Kasılma | Yavaş, geç yorulur | Hızlı, çabuk yorulur | Ritmik, yorulmaz |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir çizgili kas kasıldığında sarkomerdeki; I. A bandının uzunluğu II. H bandının uzunluğu III. Aktin ve miyozin ipliklerinin kendi uzunlukları niceliklerinden hangilerinde azalma olur?
Cevap C. Kasılmada iplikler kısalmaz, aktin miyozin üzerinde kayar; III'te azalma olmaz. A bandı miyozin ipliğinin boyuna karşılık geldiği için o da değişmez. Ortadaki, aktinin ulaşmadığı H bandı ise aktin içeri kaydıkça daralır. Azalma yalnız II'de olur.
Kendini dene
Kas kasılırken aktin ve miyozin iplikleri kısalır.
Kalp kası çizgili olduğu için istemli çalışır.
Kırmızı kemik iliği kan hücrelerini üretir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Destek ve Hareket Sistemi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Yoğun egzersizden sonra kaslardaki yorgunluk neden olur?
Oksijen yetersiz kalınca kas hücreleri ATP'nin bir kısmını laktik asit fermantasyonuyla üretir. Yakıtın azalması ve kas hücresindeki kimyasal değişiklikler kasılma gücünü düşürür; dinlenince oksijenli solunumla denge yeniden kurulur.
Destek ve Hareket Sistemi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.