Bir bakışta
- Enerji ekosistemde tek yönlü akar, madde döngü hâlinde kullanılır.
- Her basamakta enerjinin büyük kısmı solunum ve ısı olarak kaybolur.
- Biyolojik birikim besin zincirinin üst basamaklarına doğru artar.
- Nitrifikasyon: amonyak → nitrit → nitrat; denitrifikasyon: nitrat → N₂.
- Ayrıştırıcılar ölü organik maddeyi inorganik maddeye çevirir.
Konu nedir?
Çayırdaki ot güneş ışığını tutar; çekirge otu, kurbağa çekirgeyi, yılan kurbağayı yer. Yılan öldüğünde bakteri ve mantarlar onu parçalayıp maddelerini toprağa geri kazandırır. Ekosistem, belirli bir alandaki canlılar ile cansız çevrenin birlikte oluşturduğu böyle bir sistemdir. Enerjinin canlılar arasında nasıl aktarıldığını, maddelerin doğada nasıl döngü hâlinde kullanıldığını ve insan etkinliklerinin çevreye etkisini burada öğrenirsin.
Bilmen gerekenler
- Bileşenler: Biyotik (üreticiler, tüketiciler, ayrıştırıcılar) ve abiyotik (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller) bileşenlerden oluşur.
- Üretici, tüketici, ayrıştırıcı: Üreticiler inorganik maddelerden organik madde yapar. Tüketiciler hazır besin alır. Ayrıştırıcı bakteri ve mantarlar ölü organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürerek toprağa geri kazandırır.
- Besin zinciri ve ağı: Enerji üreticiden tüketicilere tek yönde aktarılır. Birbirine bağlı zincirler besin ağını oluşturur.
- Enerji akışı: Her basamakta enerjinin büyük kısmı solunum ve ısı olarak kaybedilir; bir üst basamağa yalnız küçük bir kısmı geçer. Bu yüzden zincirler genellikle kısadır.
- Ekolojik piramitler: Üst basamaklara doğru toplam enerji ve biyokütle azalır. Birey sayısı da genellikle azalır.
- Biyolojik birikim: DDT ve ağır metaller gibi vücuttan atılamayan maddeler besin zincirinin üst basamaklarına doğru birim kütlede daha fazla birikir.
- Karbon döngüsü: Fotosentez havadaki CO₂'yi organik maddeye bağlar; solunum, ayrışma ve yakıtların yanması CO₂'yi geri verir.
- Azot döngüsü: Bazı bakteriler havadaki N₂'yi bağlar. Ayrıştırıcılar organik azotu amonyağa çevirir; nitrifikasyon bakterileri amonyağı nitrite, nitriti nitrata dönüştürür. Bitkiler azotu topraktan çoğunlukla nitrat olarak alır. Denitrifikasyon bakterileri nitratı N₂ olarak havaya geri verir.
- Su döngüsü: Buharlaşma, terleme, yoğuşma ve yağışla sürer.
- Güncel çevre sorunları: Hava, su ve toprak kirliliği, sera gazlarının artışına bağlı küresel iklim değişikliği, asit yağmurları, ozon tabakasının incelmesi ve biyolojik çeşitliliğin azalması.
Sık yapılan hatalar
- Enerjinin de madde gibi döngü hâlinde kullanıldığını sanmak; enerji tek yönlü akar.
- Ayrıştırıcıları hesaba katmamak; ölü canlılardaki maddeyi toprağa onlar geri kazandırır.
- Nitrifikasyon ile azot bağlamayı karıştırmak.
En sık karıştırılan nokta: piramitte neyin azalıp neyin arttığı. Üst basamağa çıktıkça enerji ve biyokütle azalır; DDT gibi atılamayan maddelerin birim kütledeki miktarı ise artar.
Nasıl çalışmalı?
Karbon ve azot döngüsünü boş bir kâğıda ezberden çiz, sonra kitapla karşılaştır. Her okun üstüne o adımı yapan canlıyı ya da olayı yaz: azot bağlayan bakteriler, nitrifikasyon bakterileri, denitrifikasyon bakterileri. Piramit sorularında enerji, biyokütle, birey sayısı ve biyolojik birikimi ayrı ayrı düşün. Birey sayısında istisna olabileceğini de aklında tut: tek bir ağaçta yaşayan çok sayıda böcek, ters bir sayı piramidi oluşturur.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir karasal ekosistemdeki besin zincirinde üreticilerden üst basamaktaki tüketicilere doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisinin artması beklenir?
Cevap E. Üst basamaklara çıktıkça enerji ve biyokütle azalır, birey sayısı da genellikle azalır. Fotosentez yapan canlılar yalnız ilk basamaktadır. Vücuttan atılamayan zehirli maddeler ise her basamakta yoğunlaşır: çok sayıda küçük canlıyı yiyen avcı, onların biriktirdiği maddeyi de alır. Artması beklenen, birim kütlede biriken kalıcı zehirli madde miktarıdır.
Kendini dene
Enerji de madde gibi ekosistemde döngü hâlinde kullanılır.
Bitkiler azotu topraktan çoğunlukla nitrat olarak alır.
Nitrifikasyon bakterileri havadaki N₂'yi doğrudan bağlar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Ekosistem Ekolojisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Besin zinciri neden genellikle dört-beş basamağı geçmez?
Her basamakta enerjinin büyük kısmı solunum ve ısı olarak kaybedildiği için üst basamaklara yeterli enerji kalmaz.
Ekosistem Ekolojisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.