Bir bakışta
- Popülasyon tek bir türün, komünite aynı alandaki bütün türlerin topluluğudur.
- Nişleri ne kadar örtüşürse iki tür arasındaki rekabet o kadar şiddetlenir.
- Mutualizm (+,+), kommensalizm (+,0), parazitlik (+,−) ilişkisidir.
- Birincil süksesyon topraksız alanda başlar; ikincil süksesyon toprağın korunduğu alanda olur ve daha hızlıdır.
- Sınırlı kaynakta büyüme S eğrisi çizer ve taşıma kapasitesinde dengelenir.
Konu nedir?
Bir göldeki bütün sazan balıkları bir popülasyondur; sazanlar, kurbağalar, sazlar ve bakteriler birlikte bir komünite oluşturur. Popülasyon, aynı türden ve aynı bölgede yaşayan bireylerin topluluğudur. Komünite ise belirli bir alanda birlikte yaşayan farklı türlerin popülasyonlarından oluşur. Burada iki soruya cevap aranır: türler birbirini nasıl etkiler, popülasyonlar neden büyüyüp küçülür?
Bilmen gerekenler
- Ekolojik niş: Bir türün komünitedeki rolüdür; ne ile beslendiği, nerede ve ne zaman etkin olduğu gibi bütün yaşam koşullarını kapsar.
- Rekabet: Aynı kaynağı kullanan bireyler arasında görülür. Nişleri ne kadar örtüşürse rekabet o kadar şiddetlidir. Nişleri tamamen aynı olan iki tür uzun süre aynı ortamda birlikte yaşayamaz.
- Avcı-av ilişkisi: Av popülasyonu artınca avcı popülasyonu da artar; avcı arttıkça av azalır. Bu iki popülasyon birbirini dengeler.
- Simbiyotik ilişkiler: Mutualizmde iki tür de yarar görür (liken: mantar ve alg; baklagil kökü ve azot bağlayan bakteri). Kommensalizmde biri yarar görür, diğeri etkilenmez. Parazitlikte biri yarar görür, diğeri zarar görür.
- Süksesyon: Bir alanda komünitenin zamanla değişmesidir. Birincil süksesyon hiç toprak olmayan alanda (çıplak kaya, lav) başlar; öncü canlılar genellikle likenlerdir. İkincil süksesyon yangın ya da tarım sonrası toprağın korunduğu alanlarda olur ve daha hızlıdır. Kararlı son evreye klimaks komünite denir.
- Popülasyon yoğunluğu: Birim alandaki birey sayısıdır.
- Popülasyon büyüklüğünü değiştirenler: Doğum ve dışarıdan gelen göç popülasyonu artırır; ölüm ve dışarıya göç azaltır.
- Büyüme eğrileri: Kaynaklar sınırsızsa popülasyon J eğrisi şeklinde üstel büyür. Doğada kaynaklar sınırlı olduğundan büyüme S eğrisi şeklindedir ve taşıma kapasitesinde dengelenir.
- Çevre direnci: Besin azlığı, rekabet, avcılar, hastalıklar gibi büyümeyi sınırlayan etkenlerin toplamıdır.
- Yaş piramidi: Tabanı geniş piramit hızlı büyüyen, tabanı dar piramit küçülme eğilimindeki bir popülasyonu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Mutualizm ile kommensalizmi karıştırmak; ikisinde de zarar gören yoktur ama yalnız mutualizmde iki taraf da yarar görür.
- Dışarıya göç vermenin popülasyonu büyüttüğünü sanmak.
- Birincil ve ikincil süksesyonu başlangıçta toprağın olup olmamasına göre ayırmamak.
Nasıl çalışmalı?
Türler arası ilişkileri aşağıdaki tablodaki gibi artı, sıfır ve eksi işaretleriyle kodla. Soruda bir ilişki anlatıldığında önce iki tarafa işaret koy, ilişkinin adını sonra söyle. Büyüme eğrisi grafiklerinde eğimin azalmaya başladığı noktayı bul ve "burada çevre direnci artıyor" cümlesini kur. Süksesyon sorularında ilk bakacağın şey ortamda toprak olup olmadığıdır; çıplak kaya ya da soğumuş lav birincil süksesyonu gösterir.
Türler arası ilişkiler (+ yarar, 0 etkilenmez, − zarar)
| İlişki | Birinci tür | İkinci tür | Örnek |
|---|---|---|---|
| Mutualizm | + | + | Liken: mantar ve alg |
| Kommensalizm | + | 0 | Köpek balığı ve vantuzlu balık |
| Parazitlik | + (parazit) | − (konak) | Tenya ve insan |
| Avcı–av | + (avcı) | − (av) | Vaşak ve tavşan |
| Rekabet | − | − | Aynı besini kullanan iki tür |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Doğal ortamdaki bir popülasyonla ilgili; I. Doğum oranının artması II. Bireylerin başka bölgelere göç etmesi III. Çevre direncinin azalması durumlarından hangileri popülasyonun büyüme hızını artırır?
Cevap B. Doğum oranının artması popülasyona birey katar; çevre direncinin azalması ölüm oranını düşürür ve büyümeyi hızlandırır. Bireylerin başka bölgelere göç etmesi ise popülasyondan birey eksiltir. Doğru cevap I ve III.
Kendini dene
Kommensalizmde iki tür de ilişkiden yarar görür.
İkincil süksesyon, birincil süksesyondan genellikle daha hızlı ilerler.
Kaynakların sınırsız olduğu ortamda popülasyon J eğrisi çizer.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Komünite ve Popülasyon Ekolojisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Taşıma kapasitesi sabit midir?
Değildir. Besin, su, yaşam alanı gibi kaynaklar değiştikçe bir ortamın taşıyabileceği en fazla birey sayısı da artar ya da azalır.
Komünite ve Popülasyon Ekolojisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.