Bir bakışta
- Maltoz = glikoz + glikoz, sakkaroz = glikoz + fruktoz, laktoz = glikoz + galaktoz.
- Nişasta bitkide, glikojen hayvan ve mantarda depolanan polisakkarittir.
- Dehidrasyon sentezinde su açığa çıkar, hidrolizde su harcanır.
- Enzim aktivasyon enerjisini düşürür, ürün miktarını değiştirmez.
- A, D, E, K vitaminleri yağda; B grubu ve C vitamini suda çözünür.
Konu nedir?
Kahvaltıdaki ekmek karbonhidrat, peynir protein ve yağ, çay da su ve mineral verir. Canlıların yapısındaki moleküller inorganik (su, mineraller, asit, baz, tuz) ve organik (karbonhidrat, lipit, protein, nükleik asit, vitamin) olarak ikiye ayrılır. Organik moleküller küçük birimlerin dehidrasyon sentezi ile birleşmesiyle oluşur, hidroliz ile yeniden parçalanır. Ezber yükü yüksek bir konudur; ama bilgiler bir tabloya oturunca dağınık görünmez.
Bilmen gerekenler
- İnorganik bileşikler: Su iyi bir çözücüdür, öz ısısı yüksektir ve vücut sıcaklığının dengelenmesine yardım eder. Mineraller yapıya katılır ve düzenleyicidir; inorganik maddeler sindirilmeden emilir.
- Karbonhidratlar: Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı birimidir. Disakkaritler: maltoz = glikoz + glikoz, sakkaroz = glikoz + fruktoz, laktoz = glikoz + galaktoz. Polisakkaritler: nişasta (bitkide depo), glikojen (hayvan ve mantarda depo), selüloz (bitki hücre çeperi), kitin.
- Lipitler: Bir nötr yağ, bir gliserol ve üç yağ asidinin üç ester bağı ile bağlanmasıyla oluşur; bu sırada üç su açığa çıkar. Fosfolipitler zarın temelidir, kolesterol bir steroittir.
- Proteinler: Yapı birimi amino asittir; amino asitler peptit bağı ile bağlanır. Yüksek sıcaklık, aşırı pH gibi etkenler proteinin yapısını bozar (denatürasyon).
- Enzimler: Biyolojik katalizördür; aktivasyon enerjisini düşürür, tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılır. Substrata özgüdür. Etki hızı sıcaklık, pH, enzim ve substrat derişimine bağlıdır. Bazı enzimler çalışmak için kofaktör ya da koenzim ister.
- Vitaminler: A, D, E, K yağda; B grubu ve C suda çözünür. Birçok koenzimin yapısına katılır.
- Nükleik asitler: DNA ve RNA'nın birimi nükleotittir (fosfat + beş karbonlu şeker + organik baz).
- ATP: Adenin, riboz ve üç fosfattan oluşan, hücrenin doğrudan kullandığı enerji molekülüdür.
Sık yapılan hatalar
- Enzimin ürün miktarını artırdığını sanmak; enzim yalnız tepkimeyi hızlandırır.
- Sakkarozun iki glikozdan oluştuğunu düşünmek.
- Hidroliz ile dehidrasyonu karıştırmak: hidrolizde su harcanır, dehidrasyonda su açığa çıkar.
- Glikojeni bitkilerin depo maddesi sanmak.
En sık karıştırılan nokta: substrat derişimi grafiğinde eğrinin düzleşmesi. Substrat arttıkça hız bir yere kadar yükselir, sonra sabitlenir; çünkü bütün enzimler artık doludur. O noktadan sonra hızı artırmak için daha çok enzim gerekir.
Nasıl çalışmalı?
Defterine dört sütunlu bir tablo çiz: yapı birimi, bağ türü, örnek, görev. Karbonhidrat, lipit, protein ve nükleik asidi satır satır doldur; boş kalan kutular eksik olduğun yerleri gösterir. Ardından sıcaklık, pH ve substrat derişimi için üç enzim grafiğini kendi elinle çiz. Her grafiğin altına eğrinin neden o şekilde olduğunu bir cümleyle yaz; sorular bu yorumları ister.
Organik moleküllerin yapı birimleri
| Molekül | Yapı birimi | Bağ | Örnek |
|---|---|---|---|
| Karbonhidrat | Monosakkarit | Glikozit bağı | Nişasta, glikojen |
| Nötr yağ | Gliserol + 3 yağ asidi | Ester bağı | Tereyağı, zeytinyağı |
| Protein | Amino asit | Peptit bağı | Enzimler, hemoglobin |
| Nükleik asit | Nükleotit | Fosfodiester bağı | DNA, RNA |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Enzimlerle ilgili; I. Tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılabilir. II. Tepkimenin aktivasyon enerjisini düşürür. III. Tepkime sonunda oluşan ürün miktarını artırır. ifadelerinden hangileri doğrudur?
Cevap A. Enzim tepkimeye girer ama harcanmaz, iş bitince tekrar kullanılır; I doğru. Aktivasyon enerjisini düşürerek tepkimeyi hızlandırır; II doğru. Oluşacak ürün miktarı enzime bağlı değildir, enzim yalnız bu ürünün daha kısa sürede oluşmasını sağlar; III yanlış. Doğru cevap I ve II.
Kendini dene
Sakkaroz iki glikoz molekülünün birleşmesiyle oluşur.
Enzimler tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılabilir.
Bir nötr yağ molekülü oluşurken bir molekül su açığa çıkar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Canlıların Temel Bileşenleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bu konuda en çok neyi ezberlemem gerekir?
Disakkaritlerin hangi monosakkaritlerden oluştuğunu, depo polisakkaritlerin hangi canlıda bulunduğunu ve yağda-suda çözünen vitaminleri bilmelisin; gerisi mantıkla kurulur.
Canlıların Temel Bileşenleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.