Bir bakışta
- Işığa bağımlı tepkimeler tilakoit zarda, ışıktan bağımsız tepkimeler stromada olur.
- Fotosentezde açığa çıkan O₂'nin kaynağı sudur (fotoliz).
- Işıktan bağımsız evre, ışığa bağımlı evrenin ürettiği ATP ve NADPH ile çalışır.
- Fotosentez hızını en az bulunan etken (sınırlayıcı faktör) belirler.
- Kemosentezde enerji inorganik maddelerin oksidasyonundan gelir; ışık ve klorofil gerekmez.
Konu nedir?
Saksıdaki bir bitki yıllar içinde büyüyüp ağırlaştığında saksıdaki toprak neredeyse hiç azalmaz. Eklenen organik maddenin karbonu havadaki CO₂'den gelir; bitki onu suyla birlikte ışık enerjisi kullanarak şekere çevirir. Fotosentez, ışık enerjisinin kimyasal enerjiye dönüştürülerek CO₂ ve sudan organik madde üretilmesidir. Kemosentezde ise bazı bakteriler aynı işi ışık yerine inorganik maddelerin oksidasyonundan elde ettikleri enerjiyle yapar. İki olay da ototrof beslenmedir.
Bilmen gerekenler
- Genel denklem: 6CO₂ + 12H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O (ışık ve klorofil gerekir).
- Yer: Ökaryotlarda fotosentez kloroplastta gerçekleşir. Işığa bağımlı tepkimeler tilakoit zarlarda, ışıktan bağımsız tepkimeler stromada olur.
- Işığa bağımlı tepkimeler: Klorofil ışığı soğurur. Su parçalanır (fotoliz) ve açığa çıkan O₂'nin kaynağı sudur. Bu evrede ATP ve NADPH üretilir.
- Işıktan bağımsız tepkimeler: CO₂ bir organik moleküle bağlanır; ışığa bağımlı evrede üretilen ATP ve NADPH kullanılarak glikoz gibi organik moleküller sentezlenir. Bu evre ışık doğrudan gerekmese de ATP ve NADPH sağlandığı sürece devam eder.
- Işık şiddeti: Belirli bir değere kadar fotosentez hızını artırır, sonra başka bir faktör sınırlayıcı olur.
- Işığın dalga boyu: Klorofil en çok mor-mavi ve kırmızı ışığı soğurur; yeşil ışığı büyük ölçüde yansıtır, bu yüzden yeşil ışıkta fotosentez en yavaştır.
- CO₂ derişimi ve sıcaklık: CO₂ arttıkça hız belirli bir değere kadar artar. Sıcaklık enzimleri etkilediğinden optimum değerin üzerinde hız düşer.
- Diğer faktörler: Su, mineraller (klorofilin yapısındaki magnezyum ve azot gibi), klorofil miktarı ve yaprak yapısı.
- Sınırlayıcı faktör: Birden çok etken varken hızı en az bulunan etken belirler.
- Kemosentez: Nitrifikasyon bakterileri gibi bazı bakteriler amonyak gibi inorganik maddeleri oksitleyerek enerji elde eder ve bu enerjiyle CO₂'den organik madde üretir. Işık ve klorofil gerekmez.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok oksijenin nereden geldiği karışır:
- Fotosentezde açığa çıkan oksijenin CO₂'den geldiğini sanmak; oksijen suyun parçalanmasından gelir.
- Işıktan bağımsız tepkimelerin yalnız gece gerçekleştiğini düşünmek.
- Kemosentez yapan canlıların klorofil taşıdığını sanmak.
Nasıl çalışmalı?
İki evreyi yan yana yaz: tilakoit zarda su parçalanır, O₂ çıkar, ATP ve NADPH üretilir; stromada bu ATP ve NADPH harcanarak CO₂ organik maddeye bağlanır. Okları çizdiğinde "ışıktan bağımsız evre ışık kesilince neden bir süre sonra durur?" sorusunun cevabı da görünür: ATP ve NADPH tükenir. Grafik sorularında eğrinin düzleştiği yere parmağını koy ve şunu sor: burada ışığı artırmak hızı artırıyor mu? Artırmıyorsa sınırlayıcı etken artık başka bir şeydir, örneğin CO₂ ya da sıcaklık.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Fotosentez ve kemosentezle ilgili; I. Işık enerjisi kullanılması II. CO₂ kullanılarak organik madde sentezlenmesi III. Klorofil pigmentine ihtiyaç duyulması özelliklerinden hangileri her iki olayda ortaktır?
Cevap A. İki olayda da CO₂ kullanılarak organik madde üretilir. Kemosentezde enerji inorganik maddelerin oksidasyonundan sağlanır; ışık ve klorofil gerekmez. Bu yüzden I ve III yalnız fotosenteze aittir, doğru cevap yalnız II.
Kendini dene
Fotosentezde açığa çıkan oksijen CO₂ molekülünden gelir.
Yeşil ışıkta fotosentez hızı en düşüktür.
Işıktan bağımsız tepkimeler yalnız gece gerçekleşir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fotosentez ve Kemosentez soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bitkiler gece de solunum yapar mı?
Evet. Bitkiler gece ve gündüz hücresel solunum yapar; fotosentez ise yalnız ışık varken gerçekleşir. Gündüz fotosentez hızı solunumdan fazla olduğunda bitki dışarıya net O₂ verir.
Fotosentez ve Kemosentez konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.