Bir bakışta
- Difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyonda madde çok yoğundan az yoğuna gider; ATP harcanmaz.
- Osmozda su, su yoğunluğu fazla olan ortamdan az olan ortama geçer.
- Hipotonik ortamda alyuvar patlar (hemoliz), bitki hücresi turgor kazanır.
- Hipertonik ortamda bitki hücresinde plazmoliz görülür.
- Aktif taşıma az yoğundan çok yoğuna, ATP ve taşıyıcı proteinle yapılır.
Konu nedir?
Salatanın üstüne tuz serpince marul birkaç dakikada pörsür; kuru üzüm suya bırakılınca şişer. İki olayda da su hücre zarından geçer. Hücre zarı seçici geçirgendir: bazı maddeleri geçirir, bazılarını tutar. Maddeler zardan ya enerji harcanmadan (pasif taşıma) ya da ATP harcanarak (aktif taşıma, endositoz, ekzositoz) geçer.
Bilmen gerekenler
- Difüzyon: Maddelerin çok yoğun ortamdan az yoğun ortama, derişim farkı ortadan kalkana kadar geçişidir; ATP harcanmaz. Derişim farkı, sıcaklık ve molekül büyüklüğü hızı etkiler.
- Kolaylaştırılmış difüzyon: Glikoz gibi bazı maddeler zardaki taşıyıcı ya da kanal proteinleriyle yine çok yoğundan az yoğuna geçer; ATP harcanmaz.
- Osmoz: Suyun seçici geçirgen zardan, su yoğunluğu fazla olan (çözünen maddesi az) ortamdan su yoğunluğu az olan (çözünen maddesi çok) ortama geçişidir.
- Ortam türleri: Hücreye göre izotonik ortamda net su geçişi olmaz. Hipotonik ortamda hücre su alır; hayvan hücresi patlayabilir (alyuvarda hemoliz), bitki hücresi çeper sayesinde patlamaz, turgor kazanır. Hipertonik ortamda hücre su kaybeder; bitki hücresinde plazmoliz görülür.
- Osmotik basınç: Hücre su kaybettikçe sitoplazma yoğunlaşır, osmotik basınç artar; su aldıkça azalır.
- Aktif taşıma: Madde az yoğundan çok yoğuna, taşıyıcı protein ve ATP kullanılarak taşınır; yalnız canlı hücrede olur. Sodyum-potasyum pompası buna örnektir.
- Endositoz: Zarın büyük molekülleri ya da sıvıyı kesecikle içeri almasıdır. Katı parçacık alınması fagositoz, sıvı alınması pinositozdur. Zar yüzeyi azalır.
- Ekzositoz: Golgiden gelen keseciklerin zarla kaynaşıp içeriğini dışarı boşaltmasıdır; zar yüzeyi artar.
Sık yapılan hatalar
- Osmozda suyun "çok yoğun ortamdan az yoğuna" gittiğini söylemek; osmozda ölçü suyun kendi yoğunluğudur ve su, kendisinin çok olduğu yerden az olduğu yere gider.
- Kolaylaştırılmış difüzyonda protein kullanıldığı için ATP harcandığını sanmak.
- Bitki hücresinin hipotonik ortamda patlayabileceğini düşünmek.
Sınavda çoğu kişinin düştüğü tuzak: ortamın adı neye göre verilir? "Hipertonik" her zaman hücreye göre söylenir. Tuzlu su, marul hücresine göre hipertoniktir; aynı marul hücresi de tuzlu suya göre hipotoniktir.
Nasıl çalışmalı?
Taşıma türlerini dört soruyla karşılaştır: madde hangi yöne gidiyor, ATP harcanıyor mu, taşıyıcı protein gerekiyor mu, bir örneği ne? Cevapları tek bir tabloda topla. Osmoz sorularında önce ortamın hücreye göre adını yaz, sonra suyun yönünü bir okla göster. Hacmin, osmotik basıncın ve turgorun nasıl değişeceği bu oktan okunur.
Zardan madde geçiş yolları
| Taşıma | Yön | ATP | Taşıyıcı protein |
|---|---|---|---|
| Basit difüzyon | Çok yoğundan az yoğuna | Harcanmaz | Gerekmez |
| Kolaylaştırılmış difüzyon | Çok yoğundan az yoğuna | Harcanmaz | Gerekir |
| Osmoz | Su yoğunluğu fazla olandan aza | Harcanmaz | Zorunlu değil |
| Aktif taşıma | Az yoğundan çok yoğuna | Harcanır | Gerekir |
| Endositoz ve ekzositoz | Kesecikle içeri ya da dışarı | Harcanır | Madde kesecikle taşınır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir hayvan hücresi, sitoplazmasına göre hipertonik olan bir çözeltiye konuyor. Bu hücre için; I. Osmozla su kaybeder. II. Osmotik basıncı artar. III. Hacmi artarak patlar. ifadelerinden hangileri doğrudur?
Cevap B. Hipertonik ortamda dışarıda çözünen madde daha çoktur, su ise hücrenin içinde daha fazladır. Su osmozla hücreden dışarı geçer; I doğru. Hücre su kaybettikçe sitoplazması yoğunlaşır ve osmotik basıncı artar; II doğru. Hücre büzülür, patlama hipotonik ortamda görülür; III yanlış. Doğru cevap I ve II.
Kendini dene
Kolaylaştırılmış difüzyonda taşıyıcı protein kullanıldığı için ATP harcanır.
Bitki hücresi hipotonik ortamda su alarak patlar.
Endositozla madde alan hücrenin zar yüzeyi azalır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Hücre Zarından Madde Geçişi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Plazmoliz ile hemoliz arasındaki fark nedir?
Plazmoliz, bitki hücresinin hipertonik ortamda su kaybedip sitoplazmasının çeperden ayrılmasıdır. Hemoliz ise alyuvarın hipotonik ortamda su alarak patlamasıdır.
Hücre Zarından Madde Geçişi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.