Bir bakışta
- Anı geçmişte yaşananları sonradan anlatır; günlük tarih atılarak o gün yazılır.
- Biyografi başka birinin, otobiyografi yazarın kendi hayatını anlatır.
- Benzetmede bir varlık, ortak bir özellik nedeniyle daha güçlü bir varlığa benzetilir.
- Kişileştirmede insan dışındaki varlığa düşünme, üzülme gibi insan özellikleri verilir.
- Abartma bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterir.
Konu nedir?
Dedenin kendi çocukluğunu anlattığı bir yazı ile bir bilim insanının hayatını anlatan bir yazı arasında ne fark var? İlki anı, ikincisi biyografidir. Metin türleri, yazıların amaçlarına ve özelliklerine göre gruplandırılmasıdır. Söz sanatları ise anlatımı daha etkileyici kılmak için başvurulan yollardır. LGS'de bir metnin türünü özelliklerinden tanıman ya da bir cümlede hangi söz sanatının kullanıldığını bulman istenebilir.
Bilmen gerekenler
- Öyküleyici türler: Hikâye (tek olay, az kişi), roman (uzun, çok olaylı), masal (olağanüstü olaylar, belirsiz zaman), fabl (hayvanlar aracılığıyla ders verme).
- Kişisel yaşantıyı anlatan türler: Anı (yaşanmış olaylar, geçmiş zaman), günlük (tarih atılarak günü gününe yazılır), otobiyografi (kişinin kendi hayatını anlatması), gezi yazısı (gezilen yerlerin izlenimleri).
- Bilgilendirici ve düşünce yazıları: Biyografi (başka birinin hayatı), makale (bir görüşü kanıtlarla savunma, nesnel dil), deneme (yazarın kendi düşüncelerini samimi bir dille paylaşması, kanıt zorunlu değil), köşe yazısı (gazetede güncel konular üzerine kısa yazı), söyleşi (karşılıklı konuşma havasında yazı).
- Benzetme: Bir varlığı, ortak bir özellik nedeniyle daha güçlü olan başka bir varlığa benzetmektir. Genellikle "gibi, kadar, sanki" ile yapılır: "Yanakları elma gibi kırmızıydı."
- Kişileştirme: İnsan dışındaki varlıklara insana özgü özellikler (düşünme, üzülme, öfkelenme gibi) vermektir: "Rüzgâr, pencereyi öfkeyle tıklattı."
- Konuşturma: İnsan dışındaki varlıkları konuşturmaktır; fabllarda sık görülür. Konuşturmada kişileştirme de vardır.
- Abartma: Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermektir: "Öyle güldü ki kahkahası şehrin öbür ucundan duyuldu."
Sık yapılan hatalar
Burada en sık yapılan yanlış: anı ile günlük, biyografi ile otobiyografi. Günlük tarih atılarak o gün yazılır, anı ise geçmişte yaşananları sonradan anlatır. Otobiyografideki "oto" kişinin kendisi demektir; yazar kendi hayatını anlatıyorsa otobiyografi, başkasınınkini anlatıyorsa biyografidir.
- "Gibi" geçen her cümlede benzetme olduğunu sanmak. "Senin gibi düşünüyorum." cümlesinde benzetme sanatı yoktur.
- Kişileştirme ile benzetmeyi karıştırmak. Kişileştirmede varlığa bir insan özelliği verilir; benzetmede iki varlık arasında bir ortak özellik kurulur.
Nasıl çalışmalı?
Söz sanatı sorularında cümledeki varlığa bak ve şunu sor: "Bu gerçekte bunu yapabilir mi?" Rüzgâr öfkelenemez, demek ki kişileştirme var. Bir kahkaha şehrin öbür ucundan duyulamaz, demek ki abartma var. Metin türleri için her türün ayırt edici özelliğini tek cümleyle bir karta yaz; aşağıdaki tablo bunun için iyi bir başlangıç. Türkçe ders kitabındaki metinleri okurken başlığın altındaki tür bilgisine bakmadan önce türü kendin tahmin etmeye çalış, sonra kontrol et.
Sık karıştırılan metin türleri
| Tür | Neyi anlatır? | Ayırt edici özelliği |
|---|---|---|
| Anı | Yazarın geçmişte yaşadıklarını | Olaylar sonradan, geçmiş zamanla anlatılır |
| Günlük | Yazarın o gün yaşadıklarını | Tarih atılarak günü gününe yazılır |
| Biyografi | Başka birinin hayatını | Yazar ile anlatılan kişi farklıdır |
| Otobiyografi | Yazarın kendi hayatını | "Oto" kişinin kendisi demektir |
| Makale | Bir görüşü | Kanıtlarla savunur, nesnel dil kullanır |
| Deneme | Yazarın kişisel düşüncelerini | Samimi, sohbet havasında; kanıt zorunlu değil |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme sanatı yapılmıştır?
Cevap A. İkinci cümlede yanaklar elmaya benzetilmiş (benzetme). Üçüncü cümlede bir kahkahanın şehrin öbür ucundan duyulması abartmadır. Dördüncü cümlede söz sanatı yok. Birinci cümlede rüzgâr "öfkelenmiş"; rüzgâra insana özgü bir duygu verildiği için kişileştirme vardır.
Kendini dene
"Gibi" sözcüğünün geçtiği her cümlede benzetme sanatı vardır.
Fabllarda konuşturma sanatı sık görülür.
Konuşturma sanatının olduğu bir cümlede kişileştirme de vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Metin Türleri ve Söz Sanatları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Deneme ile makale arasındaki fark nedir?
Makale bir düşünceyi kanıtlarla savunur ve nesnel bir dil kullanır. Deneme ise yazarın kişisel düşüncelerini, kanıtlama zorunluluğu olmadan, samimi bir sohbet havasında anlatır.
Metin Türleri ve Söz Sanatları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.