Bir bakışta
- Fiilimsi fiilden türer ama yargı bildirmez, cümleyi bitirmez.
- İsim-fiil eylemin adıdır: okumak, okuma, okuyuş.
- Sıfat-fiil bir ismi niteler; nitelediği isim düşerse adlaşır: "Gelenler oturdu."
- Zarf-fiil eylemin nasıl ya da ne zaman yapıldığını anlatır: "koşarak", "gelince".
- "Dondurma", "çakmak", "dolma" gibi kalıcı isimler fiilimsi sayılmaz.
Konu nedir?
"Okumak güzeldir." cümlesindeki "okumak" bir eylem anlatıyor ama cümleyi bitirmiyor; cümlenin öznesi olmuş. Fiilimsiler böyle sözcüklerdir: fiil kök ya da gövdelerine bazı ekler getirilerek oluşturulur, eylem anlamını taşır ama çekimli fiil gibi kişi ve zaman bildirmez, yargı kurmaz. Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevini üstlenir. Cümle türleri konusunda birleşik cümleyi tanımak da bu konuya dayanır.
Bilmen gerekenler
- İsim-fiil (ad-eylem): -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek ekleriyle yapılır. Eylemin adıdır ve cümlede isim gibi kullanılır: "Yüzmek ona iyi geliyor.", "Erken kalkmayı sevmiyor."
- Sıfat-fiil (ortaç): -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleriyle yapılır. Bir ismi niteler: "koşan çocuk", "okunacak kitap", "bitmez çile".
- Sıfat-fiilin adlaşması: Nitelediği isim düşerse sıfat-fiil isim gibi kullanılır: "Gelenler oturdu." Bu durumda da sıfat-fiil sayılır.
- Zarf-fiil (bağ-eylem): -ıp/-ip, -arak/-erek, -madan/-meden, -ınca/-ince, -ken, -alı/-eli, -dıkça/-dikçe, -casına/-cesine, -ar…-maz ekleriyle yapılır. Eylemin nasıl, ne zaman yapıldığını bildirir: "Koşarak geldi.", "Eve gelince uyudu."
- Ayırt etme: Çekimli fiil yargı bildirir ve cümleyi bitirir; fiilimsi ise cümlenin bir parçasıdır ve tek başına yargı kurmaz.
- Kalıcı isimler: Bazı fiilimsiler zamanla bir nesnenin adı olmuştur ve artık fiilimsi sayılmaz: "dondurma", "çakmak", "dolma".
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok -ma/-me eki karışır. "Bugün dışarı çıkma." cümlesinde -ma olumsuzluk ekidir ve "çıkma" emir kipinde çekimli bir fiildir. "Çıkma vakti geldi." cümlesinde ise aynı sözcük isim-fiildir.
- -mış ekini her yerde sıfat-fiil sanmak. "Ali gelmiş." cümlesinde -miş çekim ekidir.
- "Dondurma" gibi kalıcı isimleri fiilimsi saymak.
- Adlaşmış sıfat-fiili ("gelenler") isim-fiil sanmak.
Nasıl çalışmalı?
Ek listesini üç renkli kalemle bir karta yaz: isim-fiil eklerini bir renkle, sıfat-fiil eklerini başka, zarf-fiil eklerini üçüncü bir renkle. Sonra okuduğun bir sayfadaki fiilimsilerin altını aynı renklerle çiz. Soru çözerken önce cümledeki fiilden türemiş sözcükleri bul, sonra her birine "Bu sözcük cümleyi bitiriyor mu?" diye sor. Bitiriyorsa çekimli fiildir. Bitirmiyorsa görevine bak: bir ismi niteliyorsa sıfat-fiil, "nasıl?" ya da "ne zaman?" sorusuna cevap veriyorsa zarf-fiil, eylemin adı olarak kullanılıyorsa isim-fiil.
Fiilimsi türleri, ekleri ve görevleri
| Tür | Ekleri | Cümledeki görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek | İsim gibi kullanılır | Yüzmek ona iyi geliyor. |
| Sıfat-fiil | -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş | Bir ismi niteler | koşan çocuk, okunacak kitap |
| Zarf-fiil | -ıp/-ip, -arak/-erek, -madan/-meden, -ınca/-ince, -ken, -alı/-eli, -dıkça/-dikçe, -casına/-cesine, -ar…-maz | Eylemin nasıl ya da ne zaman yapıldığını bildirir | Koşarak geldi. Eve gelince uyudu. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil (ortaç) vardır?
Cevap A. İkinci cümledeki "okuyup" ve dördüncü cümledeki "gelince" zarf-fiildir, üçüncü cümledeki "yüzmek" isim-fiildir. Birinci cümlede "açan" sözcüğü -an ekini almış ve hemen arkasındaki "çiçekleri" ismini nitelemiş: sıfat-fiil budur. Cevap birinci seçenek.
Kendini dene
"Bugün dışarı çıkma." cümlesindeki "çıkma" bir isim-fiildir.
"Gelenler oturdu." cümlesindeki "gelenler" sıfat-fiildir.
"Ali gelmiş." cümlesindeki "gelmiş" bir sıfat-fiildir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fiilimsiler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Fiilimsi ile çekimli fiili nasıl ayırırım?
Çekimli fiil kip ve kişi eki alır, yargı bildirir: "geldi", "okuyacağım". Fiilimsi ise yargı bildirmez, cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir: "gelen misafir", "okumak", "gelince".
Fiilimsiler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.