Bir bakışta
- Öznesine göre: işi yapan belliyse etken, belli değilse edilgen.
- Edilgen fiiller -l ya da -n ekiyle yapılır: "kesildi", "toplandı".
- Geçişlilik için fiile "neyi? kimi?" sorusu sorulur; nesnenin yazılı olması gerekmez.
- Edilgen cümlede işten etkilenen ögeye sözde özne denir.
- Edilgen fiiller nesne almadığı için geçişsiz kabul edilir.
Konu nedir?
"Pasta kesildi." cümlesini okuyunca aklına hemen bir soru gelir: kim kesti? Cümle bunu söylemiyor. Fiilde çatı, fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu bu ilişkiye bakar. 8. sınıfta fiilleri iki açıdan incelersin: öznesine göre (etken, edilgen) ve nesnesine göre (geçişli, geçişsiz). Ögeleri rahatça bulabiliyorsan bu konu sana çok daha kolay gelir.
Bilmen gerekenler
- Etken fiil: Öznesi belli olan, işi yapanı bildiren fiildir: "Annem pastayı kesti." Gizli özne de etken fiil sayılır: "Pastayı kestim." (ben)
- Edilgen fiil: İşi yapanın belli olmadığı fiildir. Fiile -l ya da -n eki getirilerek yapılır: "Pasta kesildi.", "Ödevler toplandı."
- Sözde özne: Edilgen cümlede işten etkilenen ama işi yapmayan ögeye sözde özne denir. "Pasta kesildi." cümlesinde "pasta" sözde öznedir.
- Geçişli fiil: Nesne alabilen fiildir. Fiile "neyi?" ya da "kimi?" sorusu sorulabiliyorsa geçişlidir: "okumak" (kitabı okumak), "yazmak", "kesmek".
- Geçişsiz fiil: Nesne alamayan fiildir: "uyumak", "gülmek", "gelmek". "Neyi uyudu?" sorusu anlamsızdır.
- Önemli kural: Geçişlilik, fiilin nesne alabilmesine bakılarak belirlenir; cümlede nesnenin yazılı olması gerekmez. "Dün akşam okudum." cümlesinde nesne yazılmamış olsa da "okumak" geçişlidir.
- Edilgen fiiller geçişsizdir: Edilgen yapılan bir fiil nesne almaz; bu yüzden edilgen fiiller nesnesine göre geçişsiz kabul edilir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık görülen hata, -l ya da -n ile biten her fiili edilgen saymaktır. "Bulmak" ve "dolmak" fiillerindeki -l kökün parçasıdır. Kontrol etmek kolay: sondaki -l'yi at, geriye anlamlı bir fiil kalıyor mu? "Kesil-" → "kes-" kalır, yani -l ektir. "Bul-" → "bu-" diye bir fiil yoktur, yani -l köke aittir.
- Cümlede nesne yok diye fiili geçişsiz saymak. Bakılan şey, fiilin nesne alıp alamayacağıdır.
- Gizli özneli cümleyi edilgen sanmak. "Kitabı okudum." cümlesinde işi yapan belli (ben); fiil etkendir.
- Sözde özneyi gerçek özneyle karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Fiili bulunca iki soruyu hep aynı sırayla sor: "İşi yapan belli mi?" (etken mi, edilgen mi) ve "Neyi? kimi? sorusu sorulabiliyor mu?" (geçişli mi, geçişsiz mi). Aynı fiili önce etken, sonra edilgen bir cümlede kullan: "Annem kapıyı açtı." / "Kapı açıldı." İki cümleyi alt alta yazınca nesnenin nasıl sözde özneye dönüştüğünü kendi gözünle görürsün. Gün içinde duyduğun birkaç fiili bu iki soruyla sınıflandırmak konuyu kısa sürede oturtur.
Fiilde çatının dört temel kavramı
| Çatı | Ölçüt | Nasıl anlaşılır? | Örnek |
|---|---|---|---|
| Etken | Öznesine göre | İşi yapan belli (gizli özne de olabilir) | Annem pastayı kesti. |
| Edilgen | Öznesine göre | İşi yapan belli değil; fiilde -l ya da -n eki var | Pasta kesildi. |
| Geçişli | Nesnesine göre | "Neyi? kimi?" sorusu sorulabilir | okumak, yazmak, kesmek |
| Geçişsiz | Nesnesine göre | "Neyi? kimi?" sorusu anlamsız | uyumak, gülmek, gelmek |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi çatı bakımından hem etken hem de geçişsizdir?
Cevap C. İki soruyu her seçeneğe sor. Birinci ve dördüncü cümlede işi yapan belli (etken), fiiller de nesne alıyor (kahvaltıyı, odasını), yani geçişli. İkinci cümlede "dikildi" -l ekiyle edilgendir. Üçüncü cümlede işi yapan "yolcular" belli (etken) ve "uyumak" nesne alamaz (geçişsiz). Cevap üçüncü seçenek.
Kendini dene
"Dün akşam okudum." cümlesinde nesne olmadığı için "okumak" geçişsizdir.
"Kitabı okudum." cümlesinde özne yazılmadığı için fiil edilgendir.
"Ödevler toplandı." cümlesinde "ödevler" sözde öznedir.
"Bulmak" fiilindeki -l bir edilgenlik ekidir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fiilde Çatı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir fiilin geçişli olup olmadığını nasıl anlarım?
Fiile "neyi?" ya da "kimi?" sorusunu sor. "Neyi okudu?" sorusu anlamlıdır, demek ki "okumak" geçişlidir. "Neyi uyudu?" anlamsızdır, demek ki "uyumak" geçişsizdir. Cümlede nesnenin yazılı olması gerekmez.
Fiilde Çatı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.