Bir bakışta
- Öge bulmaya her zaman yüklemden başla; bütün sorular yükleme sorulur.
- Özne "kim?" ya da "ne?", belirtili nesne "neyi?, kimi?" sorusuyla bulunur.
- Dolaylı tümleç yer bildirir: "nereye?, nerede?, nereden?, kime?"
- Zarf tümleci "ne zaman?, nasıl?, ne kadar?, niçin?" sorularına cevap verir.
- Bir söz öbeği tek bir ögedir; içindeki sözcükler ayrı ayrı öge olmaz.
Konu nedir?
Bir cümleyi ögelerine ayırmak, bir saati söküp her parçanın ne işe yaradığına bakmaya benzer. Her ögenin bir görevi vardır ve hepsi yüklemin etrafında toplanır. Bu yüzden öge bulmanın tek bir başlangıç noktası var: yüklem. Fiilde çatı ve cümle türleri konuları da bu temelin üstüne kurulur; burada rahatlarsan onlar da kolaylaşır.
Bilmen gerekenler
- Yüklem: Cümlenin temel ögesidir; iş, oluş, hareket ya da durum bildirir. Çekimli fiil ya da ek fiil almış isim olabilir: "Kardeşim çok çalışkandır." Ögeleri bulmaya her zaman yüklemden başla.
- Özne: İşi yapan ya da yüklemin bildirdiği durumda olan ögedir. Yükleme "kim?" ya da "ne?" sorusu sorularak bulunur. Cümlede yazılmayan özneye gizli özne denir: "Dün erken uyudum." (ben)
- Nesne: Öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. "Neyi?, kimi?" sorusuyla bulunan nesne belirtili, "ne?" sorusuyla bulunan nesne belirtisiz nesnedir: "Kitabı okudu." / "Kitap okudu."
- Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): Yüklemin yönelme (-e), bulunma (-de) ya da ayrılma (-den) yerini bildirir. "Kime?, nereye?, nerede?, nereden?, kimden?" sorularıyla bulunur.
- Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı): Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını ya da yönünü bildirir. "Ne zaman?, nasıl?, ne kadar?, niçin?" sorularıyla bulunur.
- Söz öbekleri bölünmez: "Köydeki eski evimizin bahçesini" gibi bir söz öbeği tek bir ögedir; içindeki sözcükler ayrı ayrı öge olmaz.
- Ara söz: İki virgül ya da iki kısa çizgi arasındaki açıklamalar, açıkladığı ögenin bir parçası sayılır.
Sık yapılan hatalar
Sınavda çoğu kişinin düştüğü tuzak: özneyi ararken "ne?" sorusu sorulur ve belirtisiz nesne özne sanılır. "Kardeşim kitap okudu." cümlesinde "Ne okudu?" sorusunun cevabı "kitap"tır, ama işi yapan "kardeşim"dir. Önce özneyi bul, sonra kalan sözcüklere nesne sorusunu sor.
- Söz öbeğini bölmek; örneğin "bahçesinden topladığı elmaları" öbeğindeki "bahçesinden"i ayrı dolaylı tümleç saymak.
- "-e, -de, -den" eki alan her sözcüğü dolaylı tümleç sanmak; ek bir söz öbeğinin içindeyse ayrı öge olmaz.
Nasıl çalışmalı?
Kâğıt üstünde çalış. Cümleyi yaz, yüklemin altını çift çizgiyle çiz, sonra sırayla özneyi, nesneyi, dolaylı tümleci ve zarf tümlecini bul. Her ögeyi eğik çizgiyle ayır ve altına adını kısaltmayla yaz (Ö, BN, DT, ZT). Uzun bir söz öbeğiyle karşılaşınca "Bu sözcükleri birbirinden ayırırsam anlam dağılıyor mu?" diye sor; dağılıyorsa hepsi tek ögedir. Bir arkadaşınla birbirinize beşer cümle yazıp ögelerini ayırmak, hem eğlenceli hem de hatalarını görmenin hızlı bir yoludur.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
"Dedem, köydeki bahçesinden topladığı elmaları bize getirdi." cümlesinin ögeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevap D. Yüklemle başla: "getirdi". Kim getirdi? "Dedem" (özne). Neyi getirdi? "köydeki bahçesinden topladığı elmaları" (belirtili nesne; bu öbek bölünmez, "bahçesinden" ayrı öge değildir). Kime getirdi? "bize" (dolaylı tümleç). Sıra: Özne – Belirtili nesne – Dolaylı tümleç – Yüklem.
Kendini dene
"Kitap okudu." cümlesindeki "kitap" belirtisiz nesnedir.
"-de" eki alan her sözcük cümlede ayrı bir dolaylı tümleçtir.
"Dün erken uyudum." cümlesinin öznesi yoktur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümlenin Ögeleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ögeleri bulmaya neden yüklemden başlamalıyım?
Bütün sorular yükleme sorulur: "Kim getirdi?", "Neyi getirdi?" gibi. Yüklemi bulmadan doğru soruyu soramazsın; bu yüzden ilk adım her zaman yüklemi bulmaktır.
Cümlenin Ögeleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.