Bir bakışta
- Neden-sonuçta sebep önce yaşanmıştır; amaç-sonuçta amaç henüz gerçekleşmemiştir.
- "İçin" yerine "amacıyla" oturuyorsa amaç, "-dığından" oturuyorsa neden vardır.
- Koşul cümlesinde bir eylem başka bir eyleme bağlanır; çoğunlukla "-sa, -se" ile kurulur.
- Nesnel yargı herkesçe doğrulanabilir; öznel yargı kişisel görüş ya da duygu bildirir.
- Cümle yorumlarken cümlede olmayan bilgiyi eklemezsin.
Konu nedir?
"Yağmur yağdığı için maç ertelendi." ile "Maçı izlemek için erkenden geldi." cümlelerinin ikisinde de "için" var, ama kurdukları ilişki farklı: ilkinde bir sebep, ikincisinde bir amaç anlatılıyor. Cümlede anlam, bir cümlenin kurduğu yargıyı ve cümle içindeki bu tür ilişkileri doğru okumaktır. LGS'de çoğunlukla "Bu cümlede hangi ilişki var?" ya da "Bu cümleden hangi yargı çıkarılamaz?" biçiminde karşına gelir.
Bilmen gerekenler
- Neden-sonuç: Bir eylemin hangi sebeple gerçekleştiği bildirilir: "Yağmur yağdığı için maç ertelendi." Sebep, sonuçtan önce gerçekleşmiştir.
- Amaç-sonuç: Bir eylemin hangi amaçla yapıldığı bildirilir: "Sınavı kazanmak için düzenli çalışıyor." Amaç henüz gerçekleşmemiş, ulaşılmak istenen durumdur.
- Ayırt etme ipucu: "İçin" yerine "amacıyla" getirebiliyorsan amaç-sonuç, "-dığından" getirebiliyorsan neden-sonuç vardır.
- Koşul (şart): Bir eylemin gerçekleşmesi başka bir eyleme bağlanır: "Erken yatarsan sabah dinç uyanırsın." Genellikle "-sa, -se" eki ya da "şartıyla" sözcüğüyle kurulur.
- Öznel yargı: Kişisel görüş, duygu ya da beğeni bildirir; kanıtlanamaz: "Bu kitap okuduğum en sürükleyici romandı."
- Nesnel yargı: Herkesçe doğrulanabilir bilgi bildirir: "Kitap üç bölümden oluşuyor."
- Diğer anlam ilişkileri: Karşılaştırma ("-den daha"), tahmin ("galiba, herhâlde"), öneri ("-meli, bence şöyle yap"), varsayım ("diyelim ki"), ön yargı (bilmeden peşin hüküm verme).
- Cümle yorumlama: Bir cümlenin dolaylı olarak ne anlatmak istediğini bulmak, yani cümleyi kendi sözcüklerinle yeniden söylemektir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık karışan ikili, neden-sonuç ile amaç-sonuçtur. "Geldiği için" bir sebep bildirir; gelme olayı çoktan olmuştur.
- "İçin" sözcüğünü gördüğün anda amaç-sonuç diye işaretlemek.
- Sıfat içeren her cümleyi öznel sanmak. "Duvar beyaz boyanmış." cümlesini herkes gidip kontrol edebilir, yani nesneldir.
- Cümleyi yorumlarken cümlede olmayan bir bilgiyi kendinden eklemek.
Nasıl çalışmalı?
Bir cümleyle karşılaşınca önce yargısını kısaca kendine söyle: "Bu cümle bana ne diyor?" Neden ile amacı ayırmak için "amacıyla" ve "-dığından" sözcüklerini cümleye yerleştirip hangisinin oturduğuna bak. Öznel-nesnel ayrımında tek bir soru yeter: "Bunu ölçebilir ya da kontrol edebilir miyim?" Pratik için okuduğun bir haberden beş cümle seç ve her birinin yanına Ö ya da N yaz. Yorum sorularında seçenekteki her bilginin metindeki karşılığını parmağınla göster; gösteremiyorsan o bilgi metinde yoktur.
Cümlede sık sorulan anlam ilişkileri
| İlişki | Nasıl tanınır? | Örnek |
|---|---|---|
| Neden-sonuç | "-dığı için, -dığından" uyar | Yağmur yağdığı için maç ertelendi. |
| Amaç-sonuç | "amacıyla" uyar | Sınavı kazanmak için düzenli çalışıyor. |
| Koşul | "-sa, -se" ya da "şartıyla" | Erken yatarsan sabah dinç uyanırsın. |
| Karşılaştırma | "-den daha", "kadar" | Bu yol ötekinden daha kısa. |
| Tahmin | "galiba, herhâlde, sanırım" | Galiba akşama yağmur yağacak. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
Cevap B. Birinci ve dördüncü cümle bir sebep bildirir (neden-sonuç). Üçüncü cümlede uyanma, erken yatma şartına bağlanmıştır (koşul). İkinci cümlede "için" yerine "amacıyla" rahatça oturur: başarılı olmak, ulaşılmak istenen amaçtır. Cevap ikinci seçenek.
Kendini dene
"Geldiği için çok sevindik." cümlesinde amaç-sonuç ilişkisi vardır.
"Duvar beyaz boyanmış." cümlesi nesnel bir yargıdır.
"Erken yatarsan sabah dinç uyanırsın." cümlesinde koşul ilişkisi vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümlede Anlam soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Neden-sonuç ile amaç-sonuç cümlelerini nasıl ayırırım?
Cümledeki "için" sözcüğünün yerine "amacıyla" koymayı dene. Anlam bozulmuyorsa amaç-sonuç vardır. "-dığından" ya da "-dığı için" uyuyorsa neden-sonuç vardır.
Cümlede Anlam konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.