Bir bakışta
- Yüklemi çekimli fiilse fiil cümlesi, ek fiil almış isimse isim cümlesidir.
- Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik cümledir.
- İçinde fiilimsi bulunan cümle yapısına göre birleşiktir.
- Sıralı cümlede yargılar virgülle, bağlı cümlede bağlaçla birleşir.
- Olumsuz yapılı bir cümle anlamca olumlu olabilir: "Bunu bilmeyen yok."
Konu nedir?
Bir cümleye farklı sorular sorarak ona dört ayrı ad verebilirsin. "Kitabı bitirince çok sevindim." cümlesi yüklemine göre fiil cümlesi, yüklemin yerine göre kurallı, anlamına göre olumlu, yapısına göre birleşik bir cümledir. Sorular çoğunlukla bu ölçütlerden yalnız birini sorar; hangisinin sorulduğunu fark etmek ilk adımdır.
Bilmen gerekenler
- Yüklemin türüne göre: Yüklemi çekimli fiil olan cümle fiil cümlesi ("Okula koştu."), yüklemi ek fiil almış isim olan cümle isim cümlesidir ("Hava çok güzeldi.").
- Yüklemin yerine göre: Yüklem sonda ise kurallı ("Seni çok özledim."), sonda değilse devrik cümledir ("Özledim seni çok.").
- Anlamına göre: Olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümleleri. Olumsuzluk "-ma/-me", "değil" ya da "yok" ile sağlanır.
- Anlam ile yapı farkı: "Bunu bilmeyen yok." cümlesi olumsuz yapılıdır ama herkesin bildiğini anlattığı için anlamca olumludur.
- Basit cümle: Tek yargı bildiren ve içinde fiilimsi bulunmayan cümledir: "Kardeşim dün akşam erkenden uyudu."
- Birleşik cümle: Bir temel cümle ve ona bağlı yan cümleden oluşur. İçinde fiilimsi bulunan cümleler birleşik cümle sayılır: "Kapıyı açınca içeri serin bir rüzgâr doldu." Şart ekli (-sa, -se) ve "ki" ile kurulan cümleler de birleşiktir.
- Sıralı cümle: Birbirine virgül ya da noktalı virgülle bağlanmış, anlamca ilgili bağımsız cümlelerdir: "Kar yağdı, yollar kapandı."
- Bağlı cümle: Bağımsız cümlelerin "ve, ama, fakat, çünkü, hem… hem de" gibi bağlaçlarla bağlanmasıyla oluşur: "Çok çalıştı ama yetiştiremedi."
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok "açınca, gelince, okuyup" gibi zarf-fiiller gözden kaçar ve birleşik cümle basit cümle sanılır. Fiilimsiyi gören öğrenci bu soruların çoğunu rahatça çözer.
- Virgülle ayrılmış eş görevli sözcükleri sıralı cümle sanmak. "Elma, armut, kiraz aldı." tek yargılı bir cümledir.
- Soru eki "mi" olan her cümleyi anlamca soru cümlesi saymak; bazı sorular cevap beklemez.
- Olumsuz yapıyı her zaman olumsuz anlam sanmak.
Nasıl çalışmalı?
Yapı sorularında ilk iş, cümledeki fiilimsileri daire içine almak olsun. Fiilimsi varsa cümle birleşiktir. Yoksa yargı sayısına bak: tek yargı basit cümle, birden fazla yargı varsa aralarındaki bağa geç; virgül ya da noktalı virgül sıralı, bağlaç bağlı cümle demektir. Fiilimsileri hâlâ zorlanarak buluyorsan önce o konuya kısa bir tekrar yap. Okuduğun bir paragraftaki cümleleri bu dört gruba ayırmak, sınavdaki soruların birebir provasıdır.
Yapısına göre cümleler
| Tür | Nasıl tanınır? | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Tek yargı, fiilimsi yok | Kardeşim dün akşam erkenden uyudu. |
| Birleşik | Fiilimsi, şart eki (-sa, -se) ya da "ki" ile kurulan yan cümle var | Kapıyı açınca içeri serin bir rüzgâr doldu. |
| Sıralı | Bağımsız yargılar virgül ya da noktalı virgülle bağlanır | Kar yağdı, yollar kapandı. |
| Bağlı | Bağımsız yargılar "ve, ama, çünkü" gibi bağlaçlarla bağlanır | Çok çalıştı ama yetiştiremedi. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi yapısına göre birleşik bir cümledir?
Cevap D. Önce fiilimsi ara. Birinci cümlede fiilimsi yok ve tek yargı var (basit). İkinci cümlede iki bağımsız yargı virgülle bağlanmış (sıralı). Üçüncü cümlede yargılar "hem… hem de" bağlacıyla bağlanmış (bağlı). Dördüncü cümlede "açınca" zarf-fiili var; bu yüzden birleşik cümledir.
Kendini dene
"Elma, armut, kiraz aldı." sıralı bir cümledir.
"Hava çok güzeldi." bir isim cümlesidir.
"Özledim seni çok." cümlesi kurallıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümle Türleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sıralı cümle ile bağlı cümle arasındaki fark nedir?
İkisinde de birden fazla bağımsız yargı vardır. Sıralı cümlede yargılar virgül ya da noktalı virgülle, bağlı cümlede ise "ve, ama, fakat" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanır.
Cümle Türleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.