Bir bakışta
- Prizma ve silindirde hacim = taban alanı · yükseklik.
- Silindirin açınımı iki daire ve bir dikdörtgenden oluşur.
- Açınımdaki dikdörtgenin kenarları h ve taban çevresi 2πr'dir.
- Çap verilmişse yarıçapı bulmak için ikiye böl.
- 1 L = 1000 cm³; alanda cm², hacimde cm³ kullanılır.
Konu nedir?
Bir konserve kutusunun etiketini dikkatlice söküp masaya serersen elinde bir dikdörtgen kalır. Bu dikdörtgenin bir kenarı kutunun yüksekliği, öbür kenarı da kutunun tabanını saran çemberin uzunluğudur. Silindirin yanal alan formülü tam olarak buradan gelir. Geometrik cisimler üç boyutlu şekillerdir. Bu konuda prizmaları, silindiri, piramidi ve koniyi tanır; elemanlarını ve açınımlarını öğrenirsin. Silindir için yüzey alanı ve hacim hesaplamak da konunun önemli bir parçasıdır. LGS'de su deposu, kutu, bardak gibi gerçek nesnelerle ilgili hacim soruları sık görülür.
Bilmen gerekenler
- Dik prizma: Birbirine paralel ve eş iki tabanı olan, yan yüzleri dikdörtgen olan cisimdir. Adını tabanından alır: üçgen dik prizma, kare dik prizma, altıgen dik prizma.
- Prizmanın hacmi: Taban alanı · yükseklik. Kare dik prizmada taban ayrıtı a, yükseklik h ise hacim a² · h olur.
- Silindir: İki tabanı birbirine paralel ve eş daire olan cisimdir. Taban yarıçapı r, yüksekliği h ile gösterilir.
- Silindirin açınımı: İki daire ve bir dikdörtgenden oluşur. Dikdörtgenin bir kenarı yükseklik h, diğer kenarı taban çevresi 2πr'dir.
- Silindirin yüzey alanı: 2πr² + 2πrh (iki taban alanı + yanal alan).
- Silindirin hacmi: Taban alanı · yükseklik = πr²h.
- Piramit: Tabanı bir çokgen, yan yüzleri bir tepe noktasında birleşen üçgenlerden oluşan cisimdir. Kare piramidin 5 yüzü, 8 ayrıtı ve 5 köşesi vardır.
- Koni: Tabanı daire olan ve bir tepe noktasına sahip cisimdir. Açınımı bir daire ile bir daire diliminden oluşur. Tepe noktasını taban çevresindeki bir noktaya birleştiren doğru parçasına ana doğru denir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık görülen hata, silindirin hacminde yarıçap yerine çapı kullanmaktır. Soruda "çapı 20 cm" yazıyorsa r = 10'dur; çapı doğrudan formüle koyunca sonuç dört kat büyük çıkar.
- Yüzey alanında iki taban alanından birini unutmak ya da kapaksız kap sorularında iki tabanı birden eklemek.
- Birimleri karıştırmak: hacimde cm³, alanda cm² kullanılır; 1 L = 1000 cm³.
- π için soruda verilen değeri (3 ya da 3,14) kullanmamak.
Nasıl çalışmalı?
Kâğıttan bir silindir ve bir prizma açınımı kesip katla; yanal yüzün neden dikdörtgen olduğunu kendi elinle gör. Mutfaktaki bir bardağın ya da kutunun çapını ve yüksekliğini cetvelle ölç, hacmini hesapla ve sonucu litreye çevir; formül böylece somut bir şeye bağlanır. Hacim sorularında "taban alanı · yükseklik" fikrinin bütün prizmalar ve silindir için ortak olduğunu aklında tut. Su aktarma sorularında suyun hacmi değişmez: ilk kaptaki hacmi hesapla, ikinci kabın taban alanına böl, yüksekliği bul.
Prizma ve silindirde hacim ve yüzey alanı
| Cisim | Hacim | Yüzey alanı |
|---|---|---|
| Dik prizma | Taban alanı · yükseklik | İki taban alanı + yan yüzlerin alanları |
| Kare dik prizma (taban ayrıtı a, yükseklik h) | a² · h | 2a² + 4ah |
| Dikdörtgenler prizması (ayrıtlar a, b, c) | a · b · c | 2(ab + ac + bc) |
| Silindir (yarıçap r, yükseklik h) | πr²h | 2πr² + 2πrh |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Taban yarıçapı 10 cm, yüksekliği 30 cm olan silindir biçimindeki bir kova suyla tamamen doludur. Bu suyun tamamı, taban ayrıtı 20 cm olan ve yeterince yüksek, kare dik prizma biçimindeki boş bir kaba boşaltılıyor. Kaptaki suyun yüksekliği kaç cm olur? (π yerine 3 alınız.)
Cevap D. Önce kovadaki suyun hacmini bul: πr²h = 3 · 10² · 30 = 9000 cm³. Prizmanın taban alanı 20 · 20 = 400 cm². Su başka kaba geçince hacmi değişmez: 400 · h = 9000, buradan h = 22,5 cm.
Kendini dene
Kapaksız silindir biçimindeki bir kovanın yüzey alanında iki taban alanı da hesaba katılır.
Kare piramidin 5 köşesi vardır.
Su bir kaptan başka bir kaba boşaltıldığında hacmi değişir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Geometrik Cisimler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Silindirin yanal alanı neden 2πrh'dir?
Silindirin yan yüzü açıldığında bir dikdörtgen olur. Bu dikdörtgenin bir kenarı taban çemberinin uzunluğu (2πr), diğer kenarı yükseklik (h) olduğundan alanı 2πr · h'dir.
Geometrik Cisimler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.