Bir bakışta
- Yalnız benzer terimler toplanır: 3x + 4x = 7x, ama 3x + 4x² sadeleşmez.
- Çarparken her terim diğer ifadenin her terimiyle çarpılır.
- Özdeşlik değişkenin her değeri için, denklem yalnız bazı değerler için doğrudur.
- (a + b)² açılırken ortadaki 2ab terimi unutulmamalıdır.
- Çarpanlara ayırırken önce ortak çarpanı, sonra özdeşlikleri dene.
Konu nedir?
101 · 99 işlemini kâğıt kalem olmadan yapabilir misin? (100 + 1)(100 − 1) = 10 000 − 1 = 9999. Bu kısa yolun arkasında bir özdeşlik var: iki kare farkı. Cebirsel ifadeler, harflerle (değişkenlerle) yazılmış matematiksel ifadelerdir: 3x + 2, a² − 4 gibi. Bu konuda cebirsel ifadeleri çarpmayı, her değer için doğru olan eşitlikleri (özdeşlikleri) tanımayı ve ifadeleri çarpanlarına ayırmayı öğrenirsin. LGS'de konu sıklıkla alan modelleriyle, yani dikdörtgen ve kare biçimli şekillerle sorulur.
Bilmen gerekenler
- Terim ve katsayı: 5x² ifadesinde 5 katsayı, x² değişkenli kısımdır. Yalnız benzer terimler toplanabilir: 3x + 4x = 7x, ama 3x + 4x² sadeleşmez.
- Cebirsel ifadelerde çarpma: Her terim diğer ifadenin her terimiyle çarpılır: (x + 2)(x + 5) = x² + 5x + 2x + 10 = x² + 7x + 10.
- Özdeşlik: Değişkenin her değeri için doğru olan eşitliktir. Denklemden farkı budur; denklem yalnız bazı değerlerde doğrudur.
- Tam kare özdeşlikleri: (a + b)² = a² + 2ab + b², (a − b)² = a² − 2ab + b².
- İki kare farkı: a² − b² = (a − b)(a + b). Hızlı hesapta da işe yarar: 51 · 49 = (50 + 1)(50 − 1) = 2500 − 1 = 2499.
- Alan modeli: Kenarları (a + b) olan bir kare; a², b² ve iki tane ab alanlı parçaya ayrılır. Bu model tam kare özdeşliğinin neden doğru olduğunu gösterir.
- Çarpanlara ayırma: Ortak çarpan parantezine alma (6x + 9 = 3(2x + 3)) ve özdeşlikleri ters yönde kullanma (x² − 16 = (x − 4)(x + 4)).
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık görülen hata, (a + b)² yerine a² + b² yazmaktır; ortadaki 2ab terimi unutulur. Alan modelini bir kez çizen öğrenci bu hatayı pek yapmaz, çünkü kareyi dört parçaya bölünce iki tane ab dikdörtgenini gözüyle görür.
- Çarparken eksi işaretini dağıtmayı unutmak: −2(x − 3) = −2x + 6.
- Benzer olmayan terimleri toplamak: 2x + 3 ifadesini 5x yapmak.
- x² − 9 ifadesini (x − 3)² sanmak; doğrusu (x − 3)(x + 3).
Nasıl çalışmalı?
Bir kâğıda kenarı (a + b) olan bir kare çiz, kenarları a ve b uzunluğunda iki parçaya böl ve içini dört bölgeye ayır: a², b² ve iki tane ab. Özdeşliği ezberlemeden önce bu çizimi bir kez kendin yap. Sonra her özdeşliği iki yönde kullan: açarken ve çarpanlarına ayırırken. Açtığın bir ifadeyi kontrol etmenin hızlı bir yolu var: x yerine 1 ya da 2 gibi küçük bir sayı koy ve iki tarafın aynı sonucu verip vermediğine bak. (x + 2)² ifadesinde x = 1 için 9 bulursun; x² + 4x + 4 de 9 verir. Alan sorularında şeklin kenarlarını cebirsel ifade olarak yaz ve çarp; çoğu soru bu adımla açılır.
Özdeşlikler ve örnekleri
| Özdeşlik | Açılımı | Örnek |
|---|---|---|
| Tam kare (toplam) | (a + b)² = a² + 2ab + b² | (x + 3)² = x² + 6x + 9 |
| Tam kare (fark) | (a − b)² = a² − 2ab + b² | (x − 4)² = x² − 8x + 16 |
| İki kare farkı | a² − b² = (a − b)(a + b) | x² − 16 = (x − 4)(x + 4) |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Kare biçimindeki bir bahçenin bir kenarı a metredir (a > 3). Bahçenin bir kenar uzunluğu 3 m artırılıp diğer kenar uzunluğu 3 m azaltılarak dikdörtgen biçiminde yeni bir bahçe yapılıyor. Yeni bahçenin alanı, eski bahçenin alanına göre nasıl değişir?
Cevap D. Eski alan a². Yeni bahçenin kenarları (a + 3) ve (a − 3); alanı iki kare farkı özdeşliğiyle (a + 3)(a − 3) = a² − 9 olur. Fark a² − (a² − 9) = 9, yani alan 9 m² azalır. Bir kenar uzayıp öteki aynı miktarda kısalsa da alan korunmaz.
Kendini dene
(x + 2)² = x² + 4
x² − 9 = (x − 3)(x + 3)
−2(x − 3) = −2x − 6
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cebirsel İfadeler ve Özdeşlikler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Özdeşlik ile denklem arasındaki fark nedir?
Denklem yalnız belirli değerlerde doğrudur (2x = 6 yalnız x = 3 için). Özdeşlik ise değişkenin her değeri için doğrudur; (x + 1)² = x² + 2x + 1 her x için sağlanır.
Cebirsel İfadeler ve Özdeşlikler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.