Bir bakışta
- Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; isim kökü ya da fiil kökü olabilir.
- Yapım eki yeni anlamda sözcük türetir; çekim eki yalnız cümledeki görevi belirler.
- Yapım ekleri köke daha yakındır; çekim ekinden sonra kural olarak yapım eki gelmez.
- Çok ek almış ama yapım eki almamış sözcük basittir: kitaplarımız.
- Fiilimsi eki almış ve kalıcı ad olmuş sözcükler türemiştir: dondurma, çakmak.
Konu nedir?
"Denizcilik" sözcüğünü parçalarına ayır: deniz + -ci + -lik. Kök anlamı taşır, her yapım eki ona yeni bir anlam katar. Sözcükte yapı, bir sözcüğün kök ve eklerine ayrılmasını ve eklerin sözcüğe ne kattığını inceler. KPSS'de genelde şöyle sorulur: "yapı bakımından diğerlerinden farklı olan sözcük hangisidir?" ya da "hangi sözcükte fiilden isim yapan bir ek vardır?". Sözcük türleri konusuyla yan yana çalışıldığında daha kolay oturur, çünkü fiilimsi eklerini iki konuda da görürsün.
Bilmen gerekenler
- Kök ve ekler: Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; isim kökü ("göz") ya da fiil kökü ("gör-") olabilir. Kök ile yapım eklerinin oluşturduğu parçaya gövde denir.
- Yapım ekleri: Sözcükten yeni anlamda bir sözcük türetir: "göz-lük, yaz-ı, sev-gi, taş-la-". Dört türü vardır: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil.
- Çekim ekleri: Sözcüğün anlamını değiştirmez, cümledeki görevini belirler: çoğul (-ler), iyelik (-im, -in), hâl ekleri (-i, -e, -de, -den), ilgi eki (-in), kip ve kişi ekleri.
- Sıra kuralı: Yapım ekleri köke daha yakındır; çekim ekinden sonra yapım eki gelmez (sınırlı istisnaları sınavda pek sorulmaz).
- Basit sözcük: Yapım eki almamış sözcüktür; çekim eki alabilir: "kitaplarımız" basittir.
- Türemiş sözcük: En az bir yapım eki almıştır: "denizcilik".
- Birleşik sözcük: En az iki sözcüğün kaynaşmasıyla oluşur: "hanımeli, kahvaltı, bilgisayar".
- Kalıcı isimler: Fiilimsi eki almış bir sözcük kalıcı olarak yeni bir kavramın adı olmuşsa türemiş sayılır: "dondurma, çakmak, dolma".
Sık yapılan hatalar
- Çok ek almış sözcüğü otomatik olarak türemiş saymak; belirleyici olan, eklerden birinin yapım eki olup olmadığıdır.
- Kökü yanlış bulmak: "yazı" sözcüğünün kökü "yaz-" fiilidir.
- Eş sesli ekleri karıştırmak: "evi" sözcüğündeki "-i" çekim eki, "yazı" sözcüğündeki "-ı" ise fiilden isim yapan yapım ekidir.
Nasıl çalışmalı?
Günde 10 dakikalık bir ayırma alıştırması yeter: okuduğun bir haber başlığından beş sözcük seç ve kök, gövde ve eklerine ayır. Takıldığın ekte "bu ek sözcüğün anlamını değiştiriyor mu?" diye sor; değiştiriyorsa yapım ekidir. "Göz" ile "gözlük" iki ayrı nesnedir, "göz" ile "gözler" aynı nesnenin çoğuludur. Bir haftanın sonunda karma soru çöz ve yanlış yaptığın ekleri kısa bir listeye yaz. Sözcük türleri konusunu hemen arkasına koy.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
Cevap C. Her sözcükte yapım eki ara. “Denizcilik” deniz + -ci + -lik yapım ekleriyle türemiştir. Ötekiler yalnız çekim eki almıştır: kitap-lar-ımız, ev-ler-den, yol-umuz-u, masa-lar-ı; bunlar basit yapılıdır. Cevap C.
Kendini dene
“Evlerimizden” sözcüğü çok ek aldığı için türemiştir.
“Yazı” sözcüğünün kökü “yaz-” fiilidir.
“Hanımeli” birleşik bir sözcüktür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Sözcükte Yapı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Çekim eki alan sözcük türemiş olur mu?
Hayır. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez. “Evlerimizden” sözcüğü pek çok ek almasına rağmen yapım eki olmadığı için basit sözcüktür.
Sözcükte Yapı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.