Bir bakışta
- Nesnel yargı kanıtlanabilir; öznel yargı kişisel görüş ya da beğeni içerir.
- “Güzel, etkileyici, başarılı” gibi değerlendirme sözcükleri cümleyi öznel yapar.
- “İçin” yerine “amacıyla” konabiliyorsa amaç-sonuç ilişkisi vardır.
- “Çıkarılabilir” sorularında yalnız cümlenin söylediğine ve kesin imasına dayan.
- “Artık, hâlâ, bile, de” gibi sözcükler örtülü anlam taşır.
Konu nedir?
"Kitap on iki bölümden oluşuyor." ile "Kitabın dili çok akıcı." cümleleri arasındaki fark, cümlede anlam sorularının çekirdeğidir: biri doğrulanabilir bir bilgi, öteki kişisel bir değerlendirme. Bu başlıkta bir cümlenin ne tür yargı taşıdığını, hangi anlam ilişkisini kurduğunu ve ondan neyin çıkarılabileceğini bulursun. KPSS'de genelde şöyle sorulur: beş cümleden nesnel olanı, neden-sonuç ilişkisi taşıyanı ya da "bu cümleden hangisi çıkarılabilir?" sorusunun cevabını seçersin. Cümleler kısadır ama "bile", "artık", "hâlâ" gibi tek bir sözcük bütün anlamı değiştirebilir.
Bilmen gerekenler
- Yargı türleri: Nesnel yargı kanıtlanabilir, kişiden kişiye değişmez ("Kitap on iki bölümden oluşuyor."). Öznel yargı kişisel görüş ya da beğeni içerir ("Kitabın dili çok akıcı."). "Güzel, etkileyici, başarılı" gibi değerlendirme sözcükleri öznelliğin işaretidir.
- Anlam ilişkileri: Neden-sonuç (bir olay diğerinin gerçek sebebidir), amaç-sonuç (yapılan iş bir hedef için yapılır; "için" sözcüğünü "amacıyla" ile değiştirebiliyorsan amaç vardır), koşul-sonuç, karşılaştırma, benzetme ve örtülü anlam.
- Cümle yorumu: "Bu cümleden hangisi çıkarılabilir?" sorusunda yalnız cümlenin söylediğine ya da kesin olarak ima ettiğine dayan. "Bile, de, artık, hâlâ" gibi sözcükler örtülü anlam taşır: "Artık sigara içmiyor." cümlesi önceden içtiğini anlatır.
- Anlatım biçimleri: Öyküleyici anlatım olayları zaman içinde aktarır, betimleyici anlatım bir şeyi göze ya da duyulara canlandırır, açıklayıcı anlatım bilgi verir, tartışmacı anlatım bir görüşü savunup karşıt görüşü çürütmeye çalışır.
- Tanım, varsayım, eleştiri, öneri cümlelerini tanı: "-meli, -malı" çoğunlukla öneri ya da gereklilik bildirir.
Sık yapılan hatalar
- Sayı ya da bilgi içeren her cümleyi nesnel saymak; içinde bir değerlendirme sözcüğü varsa cümle özneldir.
- "Çıkarılabilir" sorusunda kendi genel bilgini eklemek.
- Neden-sonuç ile amaç-sonucu karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Kuralları tek oturumda çıkar, gerisini soruyla öğren. Bir hafta boyunca her gün 15–20 dakika karışık cümle sorusu çöz; öğle arası ya da yolda geçen süre bunun için yeter. Yanlışlarında seni yanıltan sözcüğü daire içine al. Çoğu zaman bu, "güzel" ya da "başarılı" gibi bir değerlendirme sözcüğü ya da "için" ile kurulmuş bir amaç ifadesidir. Birkaç hafta sonra kendi listende aynı tuzakların tekrar ettiğini görürsün; o noktadan sonra şıkları okurken o sözcükler gözüne kendiliğinden çarpar.
Anlam ilişkilerini ayırt etmek
| İlişki | Nasıl tanınır? | Örnek |
|---|---|---|
| Neden-sonuç | Bir olay diğerinin gerçek sebebidir: “-dığı için, nedeniyle” | Yorgun olduğu için erken yattı. |
| Amaç-sonuç | Eylem bir hedefe yöneliktir; “için” yerine “amacıyla” konabilir | Erken kalkmak için erken yattı. |
| Koşul-sonuç | Sonuç bir şartın gerçekleşmesine bağlıdır: “-se/-sa, şartıyla” | Düzenli çalışırsan netlerin artar. |
| Karşılaştırma | İki şey arasında üstünlük ya da benzerlik kurulur: “daha, en, kadar” | Bu kitap öncekinden daha sade. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir yargı vardır?
Cevap D. Değerlendirme sözcüklerini ara: “derinden etkileyen”, “daha akıcı”, “daha içten” ve “doyurucu” kişiden kişiye değişir. Bölüm sayısı ve baskı yılı ise kitaba bakılarak doğrulanabilir; nesnel yargı D'dedir.
Kendini dene
İçinde sayı geçen her cümle nesneldir.
“Artık sigara içmiyor.” cümlesinden kişinin daha önce sigara içtiği anlaşılır.
“Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” cümlesinde amaç-sonuç ilişkisi vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümlede Anlam soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Amaç-sonuç ile neden-sonuç nasıl ayrılır?
Cümledeki “için” yerine “amacıyla” koyabiliyorsan amaç-sonuç, “-dığı için / nedeniyle” anlamı varsa neden-sonuç vardır. “Erken yattı, çünkü yorgundu.” neden; “Erken kalkmak için erken yattı.” amaçtır.
Cümlede Anlam konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.