Bir bakışta
- Sözcüğün türü cümledeki görevine göre belirlenir; aynı sözcük farklı türlerde olabilir.
- Sıfat ismi, zarf fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler.
- “Bu ev” sözünde “bu” sıfat, “Bu benim.” cümlesinde zamirdir.
- Fiilimsiler kip-kişi eki almaz: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil.
- Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır; cümleden çıkarınca anlam bozulmaz.
Konu nedir?
"Güzel" sözcüğü "güzel bir gün" sözünde sıfat, "güzel söylüyor" sözünde zarf, "Güzeller geldi." cümlesinde isimdir. Sözcük türleri bu yüzden ezberle değil, cümleyle çalışılır: tür, sözcüğün o cümlede üstlendiği göreve göre belirlenir. Ögeler, cümle türleri ve anlatım bozuklukları da bu bilginin üstüne kurulur. KPSS'de genelde şöyle sorulur: aynı sözcük beş farklı cümlede verilir ve hangisinde farklı türde kullanıldığı istenir.
Bilmen gerekenler
- İsim ve sıfat: İsim varlık ya da kavramları karşılar. Sıfat ismin önüne gelip onu niteler ya da belirtir: "güzel bir gün, üç kitap, bu ev". İsmi düşen sıfat adlaşır: "Gençler erken geldi."
- Zamir: İsmin yerini tutar: kişi (ben, sen), işaret (bu, şu), belgisiz (kimi, herkes), soru (kim, ne). "Bu ev" sıfat, "Bu benim" zamirdir.
- Zarf: Fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler: "hızlı koştu, çok güzel, pek az". Zaman, durum, miktar, yer-yön ve soru zarfları vardır.
- Edat: Tek başına anlamı olmayan, kendinden önceki sözcükle anlam kazanan sözcüklerdir: "gibi, için, kadar, göre, ile".
- Bağlaç: Sözcükleri ya da cümleleri bağlar: "ve, ama, çünkü, de, ki, ya da". Bağlaç olan "de" ayrı yazılır.
- Ünlem: Duygu ve seslenme bildirir: "Eyvah!, Hey!, Ah!".
- Fiil ve fiilimsi: Fiil iş, oluş ya da hareket bildirir ve kip-kişi eki alır. Fiilimsiler fiilden türeyip isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir: isim-fiil (-me, -mek, -iş), sıfat-fiil (-en, -esi, -mez, -ecek, -miş, -dik), zarf-fiil (-ip, -ince, -erek, -ken, -meden).
Sık yapılan hatalar
- Sözcüğü cümleye bakmadan türlendirmek: "güzel" sıfat, zarf ya da isim olabilir.
- Sıfat ile zarfı karıştırmak; zarf bir fiili nitelerken sıfat bir ismi niteler.
- "Gibi, kadar" sözcüklerini her zaman edat sanmak; bazı cümlelerde farklı görev üstlenebilirler.
- Fiilimsiyi çekimli fiil sanmak; fiilimsi kip-kişi eki almaz.
Nasıl çalışmalı?
Konuyu üç akşama böl: isim-sıfat-zamir, zarf-edat-bağlaç-ünlem, fiil-fiilimsi. Her akşamın sonunda 20 soru çöz. Gün içinde okuduğun bir haberden üç cümle seçip sözcüklerin türünü belirlemek beş dakikanı alır ve tekrar için yeterlidir. Sıfat ile zarfı karıştırıyorsan sözcüğün neyi nitelediğine bak: hemen ardından gelen bir isimse sıfat, bir fiilse zarftır. "Hızlı araba" ile "hızlı sürdü" arasındaki fark tam olarak budur.
Fiilimsiler
| Tür | Ekler | Görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | -me, -mek, -iş | İsim gibi kullanılır | Yüzmeyi çok seviyor. |
| Sıfat-fiil | -en, -esi, -mez, -ecek, -miş, -dik | Bir ismi niteler | Okunan kitap masada. |
| Zarf-fiil | -ip, -ince, -erek, -ken, -meden | Fiili zaman ya da durum yönünden niteler | Eve gelince aradı. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “güzel” sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?
Cevap B. “Güzel” neyi niteliyor, ona bak. B'de “nasıl söylüyor?” sorusunun cevabıdır ve “söylüyor” fiilini niteler; durum zarfıdır. A, D ve E'de bir ismi (hafta sonu, koku, ev) nitelediği için sıfat, C'de ise adlaşmış sıfat olarak isimdir.
Kendini dene
“Hızlı koştu.” cümlesinde “hızlı” sıfattır.
“Okunan kitap” sözündeki “okunan” bir sıfat-fiildir.
“Eve gelince haber ver.” cümlesindeki “gelince” çekimli bir fiildir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Sözcük Türleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sıfat-fiil ile sıfatı nasıl ayırırım?
Sıfat-fiil fiil kökünden türemiştir ve bir zaman ya da eylem anlamı taşır (“okunan kitap”, “gelecek hafta”). Kökü fiilse ve bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir.
Sözcük Türleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.