Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

KPSS Türkçe · konu anlatımı

Ses Bilgisi

Ünlü uyumları, yumuşama, benzeşme, ünlü düşmesi ve daralması: KPSS ses bilgisi kuralları, örnek sözcükler ve çözümlü soru.

Bir bakışta

  • Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü.
  • -ki, -ken, -leyin, -yor, -gil ekleri büyük ünlü uyumuna girmez.
  • Sert ünsüzden sonra c, d, g ile başlayan ek ç, t, k olur: kitapçı, sokakta.
  • p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca yumuşar: kitabı, ağacı.
  • Bir sözcükte birden çok ses olayı olabilir: kayıp → kaybı (düşme ve yumuşama).

Konu nedir?

"Kitap" ek alınca neden "kitabı" olur, "burun" neden "burnu" diye söylenir? Ses bilgisi, Türkçedeki seslerin sözcük içinde ve ek alırken nasıl davrandığını inceler. KPSS'de genelde şöyle sorulur: birkaç cümle verilir ve hangisinde belirli bir ses olayının (ünlü düşmesi, yumuşama, benzeşme) bulunduğu ya da bulunmadığı istenir. Kurallar az ve nettir; örnek sözcükleri tanıdıkça sorular kısa sürede çözülür.

Bilmen gerekenler

  • Ünlüler: Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü.
  • Büyük ünlü uyumu: Türkçe kökenli sözcükte kalın ünlüden sonra kalın, inceden sonra ince ünlü gelir ("kapı, deniz"). "Anne, kardeş, elma" bu kurala uymaz. -ki, -ken, -leyin, -yor, -gil ekleri uyuma girmez.
  • Küçük ünlü uyumu: Düz ünlüden sonra düz; yuvarlak ünlüden sonra ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) gelir ("okul, gözlük, toprak").
  • Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüğe c, d, g ile başlayan ek gelince bu sesler ç, t, k olur: "kitapçı, sokakta".
  • Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, g/ğ olur: "kitabı, ağacı, kanadı, ayağı". Tek heceli sözcüklerin çoğunda görülmez ("top-topu").
  • Ünlü düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlüyü düşürür: "ağız-ağzı, burun-burnu, oğul-oğlu".
  • Ünlü daralması: -yor ekinden önce a, e ünlüleri ı, i, u, ü olur: "başla-yor → başlıyor"; "de-, ye-" fiillerinde y ile başlayan eklerde de görülür: "diyor, yiyecek".
  • Ünsüz türemesi ve düşmesi: "his-hissi, af-affı" türeme; "küçük-küçülmek" düşmedir.

Sık yapılan hatalar

  • Ünlü düşmesi ile ünsüz yumuşamasını aynı sözcükte görünce yalnız birini saymak ("kayıp-kaybı" sözcüğünde ikisi de vardır).
  • Özel isimlerin yazımında yumuşamayı yazıya geçirmek; "Zonguldak'a" yazılır.
  • Uyum dışı ekleri kural bozulması sanmak.

Nasıl çalışmalı?

Konu küçük olduğu için iki akşamda bitebilir. Her ses olayı için kendi bulduğun beş sözcüklük bir liste yap: yumuşama için "kitap-kitabı, ağaç-ağacı", düşme için "ağız-ağzı, alın-alnı" gibi. Soru çözerken sözcüğü ek alarak yüksek sesle söylemek çoğu zaman cevabı verir; kulağın kuralı çoğu zaman senden önce bilir. Cümledeki her sözcüğü köküne kadar geri götürüp "ek alırken bir ses değişti mi?" diye sor. Sonrasında haftada 10–15 soruyla konuyu sıcak tut.

Ses olayları ve örnekleri

Ses olayıNe olur?Örnek
Ünsüz yumuşamasıp, ç, t, k ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, g/ğ olurkitap → kitabı, ağaç → ağacı
Ünsüz benzeşmesiSert ünsüzden sonra ekin başındaki c, d, g sesi ç, t, k olurkitap + cı → kitapçı, sokak + da → sokakta
Ünlü düşmesiİkinci hecedeki dar ünlü, ünlüyle başlayan ekle düşerburun → burnu, oğul → oğlu
Ünlü daralması-yor ekinden önce a, e ünlüsü ı, i, u, ü olurbaşla → başlıyor, bekle → bekliyor
Ünsüz türemesiEk alınca sözcüğün sonundaki ünsüz ikizleşirhis → hissi, af → affı

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük vardır?

Kendini dene

“Top” sözcüğü ünlüyle başlayan ek alınca “tobu” olur.

“Başlıyor” sözcüğünde ünlü daralması vardır.

Özel adlarda yumuşama yazıya da geçirilir: “Zonguldağ'a”.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Ses Bilgisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Her p, ç, t, k ile biten sözcük yumuşar mı?

Hayır. Tek heceli sözcüklerin çoğu (top, saç, et) ve bazı alıntı sözcükler yumuşamaz. Kural kesin olmadığı için soruda sözcüğü ek alırken söyleyip kulakla kontrol etmek en güvenli yoldur.

Ses Bilgisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.